KAYIKHANE

Balık türleri ve çeşitleri

2012-01-16T03:19:00.001-08:00

Balık türleri ve çeşitleri

DAĞ ALABALIĞI (Salmo trutta macrosügma)

Çoruh, Ege ve Konya Ereğlisi çevrelerinde dağ göllerinin soğuk, berrak ve temiz sularında yaşar. Zaman zaman nehirlere de girer. Bilimsel olarak dünyanın son buzul çağında dağ göllerinde kalıp, geliştiği teorisi vardır. Boyu 40-60 santimetreden 1 metreye; ağırlığı da 1-3 kilogramdan 14 kilograma olabilir. 3-4 yaşırıda olgunlaşıp göllerin buzla kaplandığı ekim-ocak aylarında yumurtalarını çakıllara bırakır. Dişileri yaklaşık 3,500 yumurta bırakır. Çok lezzetli etinin yanısıra sertlik ve çevikliği ile avcılığı da değerlidir.

DENİZ ALASI (Salmo trutta Iabrax)

Karadeniz alabalığı, som balığı olarak da tanınır. Somon balığı ile hem arkabalığı, hem de benzerliği vardır. Bir türü de Akdeniz’de yaşar. Genelde 50-80 santimetre boy ve 3-7 kilogram ağırlıktan, en çok 100 santimetre ve 25 kilograma erişenlerine rastlanır. Ömrünun bir kısmını denizde geçirdikten sonra üremek için nehirlere girer. Ağırlığına oranla 2,000-16,000 yumurta döker. Kuvvetli çenesi olan yırtıcı bir balıktır. Küçük balıklar ve kabuklularla beslenir. Eti çok lezzetli olduğu gibi, yumurtasından da kırmızı havyar elde edilir. Ekonomik değeri çok yüksektir.

DERE ALABALIĞI (Salmo trutta fario)

Soğuk, temiz ve hızlı akıntılı nehirlerde çevresine bağlı olarak yaşar. Bölgesine kıskançtır, başka balıkların gelmesini istemez. Boyları 30-40, en çok 60 santimetre ve 0.5-2 kilogram ağırlıkta olabilir. Yumuşakçalar ve yavru balıklarla beslenir. Erkekleri 2, dişileri 3 yaşırıda olgunlaşıp ekim-ocak arasında yumurta bırakır. Zaman zaman akıntılara karşı 1.5-2 metre sıçrayarak yüzer. En değerli tatlı su balıklarından biridir. Lezzetli ve yararlı etiyle ekonomik değeri çok yüksektir.

DERE KAYABALIĞI (Gobio gobio)

Ülkemiz akarsularında çeşitli türleri yerine göre adlar alır. 5-6 yılda yavaş büyüyerek 12-20 santimetre boya ulaşır. Fazla hareket etmeden sualtında yatarak ömrünü geçirir. Nisan-haziranda 12 – 18° C sularda haftalık aralıklarla ürer; dişileri 1,000-3,000 yumurta verir. Eti lezzetlidir. Büyük balıkları avlamak için yem olarak da kullanılır.

DERE PİSİSİ (Pleeuronectes Besus)

Nehirlerin denizlere karışan acı su bölgelerinde veya akarsulann daha içerlerinde yaşayan bir pisi türüdür. Akdeniz’de fazla rastlanır. Az akıntılı suların kumsal diplerinde fazla hareket etmeden yaşar. Ortalama 25-30, en çok 50 santimetre boyda olur. Etçil bir balıktır. Bulunduğu bölgenin su ısısına göre değişik olarak şubat-mayıs arasında ürer ve 800,000 yumurta bırakır. Eti çok lezzetli ve ekonomik değeri yüksek bir balıktır.

DİKENCE (Gasterosteus aculeatus)

Denizlerin kıyı kesimlerinde, nehirlerin denize karışan acı su bölgelerinde ve zaman zaman nehirlerde yaşayan küçük bir balıktır. Boyu 7-9 santimetre olup vücudu kalın pullarla kaplıdır. Çeşitli renklerinin güzelliği ve 300-1,000 dolayında yumurtasının erkek balık tarafından bir yuva yapılarak korunması, dikenceyi ilginç bir doğa olayı yapar. Ekonomik bir değeri yoktur.

DİKENLİ KIRLANGIÇ (Aspitriglıa cuculus)

Kırlangıç ailesinin bir türüdür. Sırt ön yüzgeçlerinin sivriliği ve uzunluğu, yan taraflanndaki sert kabuklarla kırlangıçtan aynlır. Ege, Akdeniz ve Marmara’da bulunur. Karadeniz’de rastlanmaz. En çok 45 santimetre boyda olur. Denizlerimizde sayısı kırlangıçtan daha azdır. Genelde 30 metre derinlikte durgun sularda, bazen de 100-250 metre derinliğe inerek yaşar. Eti lezzetlli ve yararlıdır. Ekonomik değeri vardır.

DİKENLİ ÖKSÜZ (Prestedion cataphractum)

İsim benzerliğine karşın kırlangıç ailesinden öksüz ile soydaşhğı yoktur. Marmara, Ege ve Akdeniz sahillerinin 30-400 metreye varan derinliklerin kumlu, çakıllı yosun kaplı zeminlerinde yaşar. Boyları 10-15, en çok 30 santimetre olabilir. Küçüklerine mıcır, büyüklerine çuka denir. Çiftler halinde gezerek yosunlar, otlar, yumuşakçalar ve küçük kabuklularla beslenir. Mayıs-temmuz arası ürer. Eti lezzetlidir fakat çok seyrek bulunur.

DİL BALIĞI (Amogtossus latema)

Denizlerimizde 10 metreden 300-500 metreye kadar derinliklerinde, kumlu, çamurlu veya çakıllı diplerinde fazla hareket etmeden ve uzun göçler yapmadan yaşar. Boyları 20-25 santimetre olur. Dipteki omurgasızlar, küçük balıklar ve böceklerle beslenir. Bahardan itibaren kıyılara sokularak haziran-temmuz arasında üreme yapar. Kış aylarında eti dolgun ve lezzettli olur. Genelde her mevsimde bulunan, ekonomik değeri yüksek olan bir balıktır.

DÜLGER (Zeus faber)

Boyu 50-60 santimetreye ulaşan dülger balığı, geçici balıktır. Mayısta Marmara’dan Karadeniz’e çıkar. Akdeniz, Ege, Marmara ve kısmen de Karadeniz’de yaşayan, kalın pullarla örtülü dülger balığı, etobur bir balıktır. Büyük ağzıyla kendinden küçük pek çok balığı yutarcasına yer. Genelde 60-70 santimetre derinliklerde yaşar. Kış mevsiminden sonra suların ısınmasıyla mayıs ayından başlayarak temmuz sonuna kadar üremelerini sürdürür. Dülger balığı, İzmir-Antalya arası yörelerimizde peygamber, dikenli peygamber balığı olarak da tanılır. Eti lezzetli, beyaz ve yararlıdır.

EGREZ BALIĞI (Vimba vmıba)

Kuzey Ege, Marmara, Trakya ve Göller Bölgesi’nde yayılış gösterir. Düz ve ağır akışlı suların, kumluk, çamurlu zeminlerinde yaşar. Boyları 25-35 santimetre en çok 50 santimetre ve 450-500 gram ağırlıkta olur. 3-4 yaşırıda olgunluğa erişip mayıs-haziran arası üreme yapar. Etinin güzelliği ve bolca avlanılmasıyla ekonomik değeri vardır.

ELEKTRİK BALIĞl (Torpedo marmorata)

Bir köpek balığı türüdür. Sıcak ve ılıman denizlerin 100-150 metreye varan diplerinde fazla göç etmeden yaşar. Boyu 150 santimetre olabilir. Genelde avlanmak için veya tehlike halinde 100-220 volta varan, insan için tehlikeli fakat öldürücü olmayan kısa süreli elektrik çarpması yapar. Bahar-yaz aylarında çiftleşerek ürer. Dişileri 14-15 canlı yavru yapar. Eti yenebilir, fakat ülkemizde fazla tüketilmez.

EŞKİNA (Scıana umbra)

Sıcak ve ılıman denizlerin 100-150 metre taşlık, kayalık ve mercanlı bölgelerinde yaşar. Bütün denizlerimizde bulunur. Gezgin bir balık değildir. Aynı zamanda taşbalığı ve mavruşgil balığı olarak da tanınır. Bahar sonu, yaz aylarında üreyen eşkina, 30-35 santimetre uzunluk ve 500-600 gram ağırlığa erişir. Beyaz ve çok lezzetli eti ile ekonomik değeri yüksektir.

FANGRİ MERCAN (Sparus pagrus)

Bir mercan türüdür. Ortalama 25-35, en çok 80 santimetre boyda sıcak denizlerde, Güney Ege ve Akdeniz’de yaygın bulunan kabuklular, yumuşakçalar ve küçük balıklarla beslenen etçil bir balıktır. Taşlık ve kayalıkların mağaralı oyuklarında yaşar. Üremesi bahardan ağustosa kadar sürer. Mercan ailesi içinde eti en lezzetli olanlardandır, ancak seyrek bulunduğu için ekonomik değeri bölgeseldir.

FENER (Lophius piscatorius)

Kıyılardan 500 metreye kadar derinlerde yaşayan, boyları 2 metreye erişebilen, bir dip balığıdır. Hareketsiz yatar ve antenleriyle avını kendine çekerek çok büyük ağzıyla kendi büyüklüğündeki balıklan bile yutar. Pulsuz ve çıplak vücudunu kapsayan sıvı, insan cildi için tehlikelidir. Mart-ağustos arası derinlere inerek ürer. 6-7 yaşırıda bir dişi, 1 milyon yumurta verir. Eti beyaz ve çok lezzetlidir. Ekonomik değeri yüksektir. Şeker hastalığı tedavisinde kullanılan ensülin ilacı, ilk kez fener balığı pankreasından elde edilmiştir.

GAMBUSYA (Gambusia affims)

Anayurdu ABD’nin güney bölgelerinden, sivrisinek ve sıtma mücadelesi için ülkemize getirilmiştir. Durgun, sığ ve sıcak sulara çok toleranslıdır. 0′dan +30° C.’ye kadar dayanabilir. Özellikle sivrisinek larvalanyla beslenir. Aynca yosunları ve kabukluları da yer. Erkekleri, 3-5 santimetre dişileri, 6 santimetre olur. Nisan-ekim arasında erkekleri, spermlerini dişinin üreme boşluğuna bırakır; 30 günlük hamilelikten sonra dişi yaklaşık 60 yavru doğurur. Doğa dengesi ve sağlığa yararı ile çok değerlidir.

GELİNCİK (Gaidropsanıs mediterraneus)

Bakalyaro ve mezgitle ayni türdendir. Denizlerimizde birkaç cinsi yaygındır. Sıcak ve ılıman suların taşlık, kayalık diplerinde sahillere yakın yaşar. Balık yavruları ve kabuklularla beslenir. Çevik, yırtıcı ve saldırgandır. Derisi çok kaygandır. Ortalama 20, en çok 40 santimetre boyda olur. Üremesini sonbaharda yapar. Beyaz ve lezzetli etiyle ekonomik değeri olan bir balıktır.

GÖKKUŞAĞI ALABALIK (Salmo gairdneri)

Kuzey Amerika kökenlidir. Yetiştirilmek üzere dünyaya yayılmış, bu arada ülkemize de getirilmiştir. Temiz, oksijeni bol sularda yapay yemler veya küçük balıklarla beslenebilen yetiştirmeye en çok uyum gösteren, tuzlu deniz suyuna da toleransı olan bir alabalık türüdür. Erkekler 2, dişileri 3 yılda olgunlaşıp kilogram /ağırlığına göre yaklaşık 1,000-5,000 yumurta verir. Denizde yetiştirilenleri, daha çabuk büyüme gösterir. Etinin lezzeti ve bol üretimiyle ekonomik değeri çok yüksektir.

GÖL ALABALIĞI (Salmo trutta lacustris)

Kuzeybatı Anadolu, Abant ve 7 Göller Bölgesi’nde yayılış gösterir. Çeşitli türleri vardır. Türüne göre renk, boy ve beslenme farklılıkları gösterir. Genelde temiz, bol oksijenli soğuk sularda fazla gezinmeden; planktonlar, dip hayvanlan ve küçük balıklarla beslenerek yaşar. Boyları ortalama 25-40, yabanlarında 60-70 santimetre olabilir. Eylül-ocak arasında üreme yapar. Yumurtalarını dipteki çakıllara yapıştırır. Üretimi yapılmaz. Eti çok lezzetli, ekonomik değeri bölgeseldir.

GÖRDEK (Ruülus rubilio)

Kızılgöz ailesindendir. Kuzey Ege, Marmara ve Trakya’da fazla hareketli olmayan akarsuların zengin bitkili kıyı bölgelerinde yaşar. Kış aylarını daha derince sularda geçirir. Kurtlar, böcekler, kabuklular ve böcek-sinek larvalarıyla beslenir. Boyu 15-20, en çok 25 santimetre olur. Nisan-mayıs arası ürettiği yumurtalarını bitkilerin arasına bırakır. Besin yönüyle değersizdir, fakat av yemi olarak değerlendirilir.

GÜMÜŞ (Atherma boyeri)

Denizlerimizde yaygın olan Gümüş’ün Sapanca, İznik ve Köyceğiz Göllerinde yaşayan bir türüdür. Sıcak sularda, böcek larvaları ve sualtı hayvancıklarıyla beslenerek yaşar. Mayıs-eylül arasındaki üreme devresinde yaklaşık 600 yapışkan yumurtasını; kumlu, çakıllı zeminlere bırakır. Su yüzeyine yakın, sürü halinde dolaşırken su kuşlarına yem olur. Eti yenebilir. Daha çok balık üreticiliğinde yem veya balık unu endüstrisinde değerlenir.

GÜMÜŞ HAVUZBALIĞI (Carassius auratus gibelio)

Trakya ve Doğu Karadeniz’in yumuşak zeminli, bol bitkili akarsularında yayılış gösteren bir carrasius türüdür. Büyümesi daha hızlı olup 3-4 yaşırıda 15-20 santimetreye erişir. Daha büyüklerine de rastlanır. Mayıs-haziran arası 160-380,000 yumurta döker. Bazı hallerde bu yumurtaları, sazan veya diğer havuz balıklarının döllediği de olur. Eti yenebilir. Havuz veya akvaryumlarda süs balığı olarak yaşatılır.

GÜMÜŞ SAZAN (Hypophtalmichthys molitmc)

Diğer sazan türleri gibi Güneydoğu Asya kökenli bir balıktır. Ortalama 100-120 santimetre boy ve 20 kilogram ağırlığa erişirler. Fido planktonlarla beslenir. 3 yaşırıda cinsel olgunluğa erişip, 20 – 22° C.’de ve üstündeki sularda kilogram ağırlığına oranla 140,000 yumurta verir. Yağsız ve lezzetli eti, Çin’de değerli bir yiyecektir. Bu nedenle ülkemize de getirtilerek araştırma enstitülerinde yaşam uygulama ve üretme şartları incelenmektedir.

GÜNEŞ (Coris julis)

Bu balık da lapin ailesindendir ve aynı yaşam karakterini gösterir. Boyları ortalama 20 santimetre olur. Gövdesini çevreleyen renklerin güzelliği ile denizlere güzellik katarlar. Nisan-haziran arasında üremelerini yaparlar ve türüne göre 600-20,000 taneye kadar yumurta döker.

HAMSI (Engraulis encrasicolus)

Karadeniz’in insan yaşamıyla birleşen balığıdır. Marmara’da da bulunur. Sürüler halinde yaşar ve 20 santimetreye kadar büyür. Ocak-mart arasında beslenmek içm sahillere yaklaşır ve bol av verir. Gündüzleri 30-40 metre derinlerde, geceleri yüzeye yakınlarda dolaşır. 1 yaşırıdan itibaren olgunluğa erişip 18 – 20° C. sularda, 25-60 metre derinlikte ve az tuzlu sularda üreyip, yaklaşık 40,000 yumurta döker. Etinin lezzeti, çeşitli tüketim yönleriyle ekonomik değeri çok yüksektir. Aşırı avlanılması ve orkinos-palamut-uskumru/torik sisteminde dengenin bozulması, hamsiyi de tehlikeli olarak etkilemektedir.

HASKEFAL (Mugu cephalus)

Denizlerimizde yaygın bulunan bir kefal türüdür. Ortalama 30-50, en çok 75 santimetre boyda olabilir. Bütün kefaller gibi ürkek ve çevik bir balıktır. Açık denizle sahiller arasında gidip gelirler. Bazen beslenmek için sürüler halinde acı sulara, lagünlere, hatta nehirlerin içlerine girerler. Deniz dibi bitkileri ve yumuşakçalarla beslenir. Yaz aylarında üreyip 150,000-1 milyon yumurta verir. Beyaz etinin lezzeti ve mumlanarak pazarlanan havyar yumurtasıyla ekonomik değeri çok yüksektir.

HAVUZ BALIĞI (Can-asius carrasius)

Trakya-Marmara Bölgeleri, Kızılırmak, Yeşilırmak Deltaları ve Çoruh Havzası’nda yayılış gösterir. Boylan 15-25, en çok 45 santimetre ve 2-3 kilogram da ağırlıkta olur. Su içindeki otlar, dip hayvanları ve sinek larvalarıyla beslenir. Sazana benzer ve akrabadır. Mayıs-haziran arası 14-20° C. sularda 150-300,000 yumurtasını 2-3 defada otların üzerine bırakır. Suyun kirliliği ve oksijen değerine toleranslı bir balıktır. Büyüklerinin eti lezzetlidir. Batı ülkelerinde üretimi de yapılmaktadır.

HOROZBİNA (Parablennius gattorugine)

Dalgalı sahillerin taşlık, kayalık ve yosunlu bölümlerinde gizlenerek, çoğunlukla çift yaşar. Çeşitli türleri olduğu gibi tatlı sularda yaşayanları da vardır. Yaşam şartlanna göre böcekler, kurtlar ve balık yumurtalarıyla beslenir. Eti lezzetsiz, sert ve kılçıklıdır. Bu nedenle ekonomik değeri yoktur. Bahar ve yaz sürecinde erkeklerin ustaca hazırladıkları taş oyukları, midye, istridye kabukları arasına dişiler, 2,000-15,000 yumurta dökerler. Erkekler de 20-25 günlük kuluçka döneminde bazen dalgalar içinde atlıya atlıya yumurtalara bekçilik yaparlar.

HOROZBİNA (Blennius fluviatilis)

Marmara, Ege ve Akdeniz akarsuları ve bunların deniz kanşımı acı su bölgelerinde yaşar. Boyları denizde yaşayanlara göre daha küçüktür. 8-12, en çok 15 santimetre, Akdenizdeki türleri ise 20 santimetreye ulaşabilir. Su altındaki küçük hayvanlar veya böcek larvalarıyla beslenir. Yaz aylarında üreyip yumurtalarını taşlar ve midye kabukları arasına ustaca gizler. Çıplak ve pulsuz derisi, yapışkan bir sıvı ile kaplıdır. Ekonomik bir değeri yoktur.

İNCİ BALIĞI (Albunus albunius)

Pullarından yapay inci yapılması ismini verir. Ülkemizde çeşitli türleri yaşar. Boyları 15-20 santimetre olur. Manyas ve Ulubat Göllerinde bolca bulunur. Planktonlar, kurtlar, böcek larvaları ve su yüzeyindeki sinekleri yakalayarak beslenir. Nisan-mayıs arası üreyip, yapışkan yumurtalarını nehirlerin giriş veya çıkışındaki kıyıların kumluklarına bırakır. Eti lezzetli sayılır. Bölgesel değerlenir. Orta Anadolu’da Gökçe, Van çevresinde darah ismiyle anılır.

ISKARMOZ (Sphyraena sphyraena)

Bütün sıcak ve ılık denizlerin sığ sularından 100 metre derinliğe kadar orta sularda yaşayan bir balıktır. Et yiyen cinsinden ve avlarına karşı yırtıcıdır. Marmara’da az, Ege ve Akdeniz’de fazlaca bulunur. Akdeniz barakudası olarak da adlandınlır. Boyu 1 metreye erişen ıskarmoz balığı, barakuda olarak okyanuslarda 3 metreye kadar büyüyebilir. Sürü halinde dolaşıp özellikle köpek balıklarına hücum ederler. Fazla yırtıcılığı ve etinin de gıda değeri olmadığı için ekonomik yönü yoktur.

İSKORPİT (Scorpaena porcus)

Yaşamı aynı aileden olan Lipsoz’un aynıdır. Farkları, iskorpitin lipsoza göre daha küçük olması (ortalama 20-30 santimetre) ve renginin koyuluğudur. İskorpitin de dikenleri lipsoz gibi çok zehirlidir. Bu nedenle yakalandığında dikkat edilmelidir. Eti lezzetli ve çok yararlıdır.

İSPARİ İSPAROZ (Diplodus annıüaris)

Bütün denizlerimizin sıcak ve ılık sahil bölgelerinde yaşayan bir karagöz türüdür. 16-20 santimetreye büyüyebilir. Deniz kurtlan, karides, yosunlar ve balık yavrulanyla beslenir. Göçer balıklardandır. İlkbahardan yaz sonuna kadar üremelerini sürdürür. Eti beyaz, yağlı ve lezzetlidir.

İSTAVRİT (Trachurus trachurus)

Denizlerimizde sankanat istavrit (Akdeniz) ve karagöz istavrit (Karadeniz-Marmara) olarak iki türü yaşar. Boylan karagözde 15-25 santimetre, en çok 30 santimetre, sarıkanatta ise 30-50 santimetre olur. Küçüklerine kraça denir. Gezici balıklardır. Hamsi, çaça, çamuka gibi küçük balıkların yavrulanyla beslenir. Mayıs-ağustos arası sürüler halinde ürer. Lezzetli eti, çeşitli yemekleri ve bol avlanmasıyla ekonomik değeri en yüksek balıklardandır.

İSTRONGİLOS (Spicara smaris)

Bütün denizlerimizde ve denizlerin nehirle karışan acı su bölgelerinde yaşar. İzmaritle aynı ailedendir. Erkekleri 13-16, dişileri 15-20 santimetre boy ve 50-100 gram ağırlıkda olur. Suların ısısına göre açık denizle kıyılar arasında gidip, gelirler. Nisan-mayıs, bazen de temmuza kadar üreyip 40-60,000 yumurta döker. Planktonlar, küçük hayvanlar ve deniz bitkileriyle beslenir. Eti lezzetlidir, bol bulunduğu için ekonomik değeri vardır.

İZMARİT (Maena smans)

Denizlerimizin yerli balıklarındandır. Küçüklerine kancur, büyüklerine kanal izmariti denir. Boyu ortalama 15 santimetre, dişileri daha küçük olur. Hareketli ve kurnazdır. Yaz aylarıda sahillere kadar sokulur. Üst, ön dikenleri tehlikelidir. Batar ve yara yapar. 10-12 yıl yaşayabilir. Erkekleri 3, dişileri 2 yaşırıda olgunlaşıp, 60-70,000 yumurta verir. Balık yumurtaları, yavruları ve yosunlarla beslenir. Eti beyaz ve lezzetlidir. Bol tüketilir.

KABABURUN (Chondrostoma nasus)

Çeşitli türleriyle ülkemizde yaygındır. Göl ve nehirlerin giriş-çıkışlarının dibe yakınlannda çakıllı bölgelerde yaşar. Boylan 25-40, en çok 50 santimetre olur. Taşlara yapışık yosunlar, bitki kökleri ve dip hayvanlanyla beslenir. Mart-mayıs arası ürer ve 100,000′e yakın yumurtasını çakıllann üstüne yapıştınr. Farklı türleri, bölgelere göre çeşitli şekillerde değerlendirilir.

KADİFE BALIĞI (Tınca tinca)

Kuzey bölgelerimizin bol bitkili durgun veya yavaş akıntılı sularında yaşar. Genelde 30-40 santimetre en çok 60-70 santimetre olur. Planktonlar, küçük balıklar ve yumuşakçalarla beslenir. Gündüzlerini dipte geçirip geceleri avlanır. Mayıs-haziran arası üreme yapar. Eti lezzetlidir. Sazan yetiştiriciliğinde yardımcı olarak düşünülen bir balıktır. Sportif yönü zevklidir.

KAĞIT BALIĞI (Trachipetnıs trachypetrus)

Çok yassı vücuduyla kağıt ismini alır. Ilık denizlerin 15-20 metre derinliklerinde, göç etmeyip ısı şartlarına göre yer değiştiren planktonlar, omurgasızlar ve küçük balıklarla beslenen, boyları 3 metre olabilen bir balıktır. Karadeniz’de rastlanmaz, diğer denizlerde seyrek görülür. Sakin, yavaş ve ahenkli yüzen, sırasında çok hareketli olabilen bir canlıdır. Bahara doğru sahillere sokularak iklim şartlanna göre yaz boyunca ürer. İlginç bir balık olarak denizleri süsler.

KALKAN (Psetta maxima)

Bir dip balığı olan kalkan, Karadeniz’in en tanınmış balıklarındandır. Boğazlar, Marmara, Ege ve Akdeniz’de seyrek rastlanır. Gezici balık değildir. Bütün hayatı dipte yatmakla geçer. Batı Akdeniz, Atlas Okyanusu ve Şimal Denizi’nde, kalkanın diğer türleri yaşamaktadır. 25-30 yıllık ömrü olan kalkan balığı, 1 metre boya erişebilir. Sahillerde 5-10 metreden başlayarak 300-400 metre derinliklere inebilir. Etçil ve fazlasıyla obur bir balıktır. Erkekleri 5-6, dişileri ise 6-7 yaşlannda olgunlaşıp üremeye geçebilir. Üremeleri 10°-15° C sularda nisandan hazirana kadar sürer. Milyonlarca yumurta vermesi yanında etinin lezzeti ve verimliliği ile ekonomik değeri çok yüksektir.

KANATLI KIRLANGIÇ (Cephalacanthus volitans)

Boyları 50 santimetreye ulaşabilen ve kırlangıçın bir türü olan bu balıklar, güzel ve bezeli renkleriyle Ege ve Akdeniz’de yaşar. Su yüzeyinden 1-1.5 metre yüksekte 1-10 saniyelik sürede 30-35 m.’lik uçuşlarla denizleri süsler. Suların ısınmasıyla beraber sahillere yaklaşarak, mayıs-temmuz arası ürer. 10-80 metre derinliklerde yumuşakçalar, kabuklular ve böceklerle beslenir.

KARAGÖZ (Diplodus vulgaris)

Bütün denizlerimizde, çoğunlukla Marmara ve Ege’de ılıman suların kayalıklarında yaşayan, bol bulunan ve sevilen yerli balıklarımızdandır. Sürüler halinde yaşar. Suların ısı şartlarına göre bahar aylarından ağustosa kadar üreme yapar. Çeşitli türleri sularımızda yaşar. Kuyruğu lekeli ve çizgili olanı ısparoz/ispari olarak tanınır. Lezzetli eti ve bol avlanılmasıyla ekonomik değeri yüksek bir balıktır.

KAYIŞ BALIĞI (Ophidion barbatum)

Denizlerimizde seyrek rastlanan, 2-3 metreden 150 metreye kadar derinliklerde, üstü bitkilerle örtülü kumsal, çakıllı diplerde fazla göç etmeden yaşayan bir balıktır. Yumuşakçalar, kabuklular ve küçük balıklarla beslenir. Boylan 30 santimetre olabilir. Bahar-yaz sonu üreme yapıp 15-18,000 yumurta döker. Eti lezzetlidir. Fakat seyrek bulunduğu için ekonomik değeri yoktur.

KEDİ BALIĞI (Scyliorhinus canicula)

Köpekbalığı ailesindendir. Sıcak ve ılıman denizlerin 3 metreden 1,000 metreye varan derinliklerinde fazla göç etmeden yaşar. Kabuklular, omurgasızlar ve balıklarla beslenir. Boyları ortalama 80-150 santimetre olur. Kuşlar gibi çiftleşip, yumurtlayarak nrer. Bahar aylarında yumurtalarını bir torba içinde kayalıklar arasına bırakır. Bir mevsimde birkaç kez yumurtlayabilir. Kuluçka süresi 15 gündür. Eti lezzetli olup yenilebilir. Aynca sportif avcılığı da yapılır.

KELER (Squatina sguatina)

Köpekbalığı ailesindendir. Sıcak ve ılıman denizlerin 5-100 metre derinlerinde sahil yakınlarında veya 70-400 metre açıklarında, kumlu, çamurlu alanlarda fazla göç etmeden yaşar. Boyu 2 metreye ulaşabilir. Büyük ağzıyla dipteki ölü veya diri balıkları, omurgasızlarla sürü halindeki balıkları yutarcasına yiyerek beslenir. Bahar sonu yaz aylannda dişiler, gruplar oluşturarak sahillere yakınlarda döllenir. 18-20 ay sonra tek başlarına 10-18 arası canlı yavru doğurur. Yüzgeçlerinin eti yenebilir, karaciğerinden yağ ve vitamin elde edilir.

KIKLA LAPİN (Labrus berggylta)

Ilık ve sıcak denizlerimizin yosun ve bitkilerle kaplı taşlıkların 2-30 metre derinlerinde yaşar. Dişi ve erkekleri arasında boy ve renk farkları görülür. Boyları 30-40, en çok 60 santimetre (dişilerde) olabilir. Yumuşakçalar ve kabuklularla beslenir. Dişleri çok kuvvetlidir. Üremeye yakın erkekleri, deniz bitkileriyle dişiye yuva hazırlar. Mayıs-ağustos arasında yumurta verir. Eti lezzetlidir. Aynca sportif avcılığı değerlidir.

KIRLANGIÇ (Trigüa lucema)

Ege, Akdeniz ve Marmara’nın fazla göç etmeyen, yerli balığıdır. Kısmen Karadeniz’de rastlanır. Ihk denizlerin sahil yakınlarında 5-300 metre derinliklerin diplerinde çiftler halinde yaşar. Küçüklerine derviş balığı da denir. Ortalama 25-50 santimetre olur. 80 santimetre ve 6-8 kilogram olanlarına rastlanır. 15-20 yıllık yaşamı vardır. 3 yaşırıda olgunlaşıp sahillerden uzakta üremelerini yapar. Küçük kabuklular, yumuşakçalar, deniz bitkileri ve böceklerle beslenir. Etinin lezzet ve yararıyla, her mevsimde bulunmasıyla ekonomik değeri yüksektir. Diğer Akdeniz ve Avrupa ülkelerinde de bol tüketilir.

KIRMA MERCAN (Pagellus aceme)

Mercan ailesindendir. 0-400 metre bazen de 700 metre derinliklere inebilmektedir. Yaşam çevresi taşlık, kayalık ve dibe yakın yerlerdir. Boyları 35-40 santimetreye ulaşabilir. Eti beyaz, gevrek ve lezzetlidir. Marmara, Çanakkale Boğazı ve Ege’de bolca bulunur. Ekonomik değeri yüksektir. Denizlerdeki ısıya göre ilkbahardan başlayarak ağustosa kadar üremeleri sürer. Etçil balık olan mercanlar çeşitli küçük balıklar, kabuklular ve omurgasızlarla besinlenir.

KIRMIZI HAVUZBALIĞI

Biyolojik yaşamı diğer havuz balığı türleri gibidir.15-20 cm boyu ve renginin güzelliği ile eski çağlardan beri havuzların şimdilerde de akvaryumların klasik ve kıymetli balığıdır. Çin’de ve Japonya’da üretilen çeşitli türleri ve formları vardır.

KIZILGÖZ (Rutilus mtilus)

Karadeniz, Trakya, Marmara ve Kuzey Batı Anadolu’nun sahil bölgelerindeki nehirlerde yaşar. 25-30, en çok 50 santimetreye büyür. Kızılkanatla büyük benzerliği vardır. Küçük canlılar ve bitkilerle beslenir. Bahar aylarında ürer ve 50-100,000 yumurta bırakır.. Eti değerli olmadığı için daha ziyade yem olarak kullanılır. Nehir ve kıyılardaki yırtıcı balıklar ve kuşlar içinde iyi bir besindir.

KIZILKANAT (Scardinius eıythrophthalmus)

Kuzey Anadolu’da soğuk olmayan ağır akışlı nehirler, göl ve göletlerin yumuşak tabanlı zeminlerinde yumuşakçalar ve bitkilerle beslenerek 10-11 yıl yaşar. 20-40 santimetre boy ve 200-400 gram ağırlıkta olur. 3-4 yaşırıda olgunlaşıp kg/ağırlığına göre 600,000 yumurta döker. Eti lezzetli fakat çok ince kılçıklı olduğu için makbul değildir. Tuma gibi yırtıcı balıklar için değerli bir yemdir.

KOCAAĞlZ (Aspius aspius)

Trakya, Marmara ve Kuzey bölgelerimizin hızlı akarsularında yaşar. Ortalama 60-80, en çok 100 santimetre boy ve 2-4 kilogramdan 10 kilogram ağırlığa erişebilirler. Etçil bir balıktır, su içindeki her türlü hayvanla beslenir. Erginleri yalnız dolaşır. Cinsel olgunluğa 4-5 yaşlarında ulaşıp nisan-temmuz arasında 80-100,000 yumurta verir. Az lezzetli eti nedeniyle ekonomîk değeri bölgeseldir. Buna karşın olta avcılığı çok zevkli bir balıktır. Yaşam karakteri bu balığın aynı olan “aps. vorax” türü Fırat ve Dicle Nehirlerinde yaygındır. Sis balığı olarak tanınır. Boyları 40 santimetre olur.

KOLYOZ (Scomber japonicus)

Bütün denizlerimizde bulunmakla beraber daha çok Marmara balığı sayılır. Şeklen uskumruya çok benzer fakat ayrı bir türdür. Büyük Okyanus’ta da sürüler halinde yaşar. Küçük balıklar, yavrular ve planktonlarla beslenir. 2-3 yaşırıda olgunlaşan dişileri temmuz-ağustos arası 300-400,000 yumurtasını denize bırakır. Eti uskumru kadar lezzetli olmamakla beraber, taze-kuru-tuzlu olarak bol tüketilen bir balıktır.

KÖMÜRCÜ KAYASI (Gobius niger)

Bütün denizlerimizin nehir ağızlarına yakın, bazen de acı su bölgelerinde, 75 metreye kadar derinliklerin kumlu, çamurlu diplerinde fazla göç etmeden yaşar. Boyları en çok 18-19 santimetre olabilir. Mart-mayıs arasında 1,000-6,000 arasında yumurta vererek ürer. Bu yumurtalara erkekler bekçilik yapar. Küçük kabuklular, yumuşakçalar ve balıklarla beslenir. Eti beyaz, lezzetli ve yararlıdır.

KÜÇÜK KAYABALIĞI (Gobius (Ponücola) syrman)

Karadeniz kıyılarına akan nehirlerin küçük kabuklular ve yosunlarla kaplı zeminlerinde acı su-tatlı su karışımı sahillere yakın yerlerde yaşar. Boyu 18-22, en çok 25 santimetre olur. Yumuşakçalar ve özellikle kabuklularla beslenir. Nisan-mayıs arası doğan yavrulara, erkek bekçilik yapar. Diğer kayabalıkları gibi eti beyaz, lezzetli ve yararlıdır. Ekononıik değeri bölgelere göre değişir.

KUM TRAKONYASI (Trachmus araneus)

Ilık denizlerin sahil bölgelerinde 2-3 metreden 100-150 metreye varan derinliklerde yumuşak kumlar arasında ömür geçirir. Beslendiği küçük balıklar, böcek, yumuşakça ve kurtlara karşın çok süratli bir avcıdır. En fazla 50 santimetreye büyüyebilir. Dikenleri trakonya gibi zehirli ve insan için tehlikelidir. Eti lezzetli olmakla beraber tehlikesinden ötürü az avlanıldığı için ekonomik değeri yoktur. Kışı derin sularda geçirip, mart başırıdan itibaren sığlara sokulup, yaz sonuna kadar üreme yapar.

KUPES (Boops boops)

Altınkuşak da denir. Ilıman ve sıcak denizlerde yaşar. Akdeniz, Ege ve Marmara’da bulunur. Marmara’dakilerin bir bölümü Karadeniz’e çıkar ve döner. Yosunlar, balık yavruları ve kabuklularla beslenir. Boyları 15-25, en çok 35 santimetre olur. Üremelerini bahar sonunda yapar. Karagöz ve çitari ile aynı türdendir. Eti lezzetlidir. Ancak bölgesel değerlenir.

KURBAĞA BALIĞI (Uranoscopus scaber)

Akdeniz, Ege ve Marmara’da taşlık ve yosunlu bölgelerde yaşar. Dipte yatarak başırıın üstündeki gözleri ile küçük canlıları veya balıkları görüp, avlar. Nisan-mayıs aylarında kışladıkları derin sulardan sahillere, bazen de acı su bölgelerine sokulup temmuz-eylül arasında üreme yapar. Kg./ağırlığına göre 10,000-20,000 yumurta döker. Yavrular, önce plarıktonlarla daha sonra ise omurgasızlarla beslenir. Eti lezzetlidir. Özel avcılığı yapılmadığı için ekonomik değeri azdır.

LAHOZ/GİRİDA (Epinephelus aeneus)

Ege ve özellikle Akdeniz’de yaygın bulunan, boyları 1 metre olabilen bir hani türüdür. Fazla derinlere gitmeden kayalık, taşlık veya çakıllı alanlarda yaşar. Oldukça yırtıcı, etçil bir balıktır. İrili ufaklı her türlü kabuklular, omurgasızlar ve küçük balıklarla beslenir. Mayıs-haziran arasında üreme yapar. Akdeniz’in eti çok lezzetlli, şöhretli balıklarındandır. Ancak ekonomik değeri bölgeseldir.

LEKELİ MERCAN (Pagellus bogaraveo)

Mandagöz mercan da denir. Ege ve Akdeniz’de yaygındır. 100-300 metreye varan derinliklerde sahile yakınlarda kabuklular, omurgasızlar ve sualtı bitkileriyle beslenerek yaşar. Boyu 30-50 santimetre olabilir. Hermafrodit bir balıktır. Hem erkeklik, hem de dişilik karakteri gösterir. Suların ısısına bağlı olarak bahar aylarında üreme yapar. Eti beyaz, gevrek ve lezzetlidir. Ekonomik değeri yüksektir.

LERKİT BALIĞI (Rutilus frisu)

Karadeniz’in doğu ve batısıyla Trakya’daki nehirler ve bu nehirlerin denizle kanşımı acı su bölgelerinde yaşar. Genelde 40-50, en çok 70 santimetre boy ve 5 kilogram ağırlıkta olabilir. Küçük balıklar, kurtlar ve böcek yumurtalarıyla beslenir. Nisan-mayıs aylarında nehirlerin içlerine ve göllere girerek üreme yapar. Etinin gıda yönüyle, ekonomik değeri olduğu gibi, amatör olta avcıları için de kıymetlidir.

LEVREK (Dicentrarhus labrax)

Denizlerimizde ve denizlerin nehirlerle karışımı acı su bölgelerinde yaşar. Hani ailesindendir. Fazla gezici olmayan levrek, yerli balıklardan sayılır. Gençken gruplar halinde, sonraları tek başırıa yaşar. Yaşam ortamı, karanlık ve kuytu yerlerdir. Bu nedenle gemi batıkları veya kaya oyuklarında yuvalanır. Yaklaşık 20 yıllık yaşamı olabilen levrek, ortalama 50-60 santimetreden 1 metre boy ve 10-12 kilogram ağırlığa erişebilir. 40 santimetreden küçüklerine ispendek denir. Küçük yavru balıklarla beslenir. Ocak-mart arasında 500,000-2,000,000 yumurta dökerek, yüksek bir üreme gösterir. Eti en lezzetli balıkların başırıda gelir. Bu nedenle de ekonomik değeri çok yüksektir.

LİPSOZ (Scorpaena scrofa)

50-60 santimetreye ve 4-5 kilograma kadar büyüyebilen lipsoz balıkları, sıcak ve ılık denizlerimizin sahil kıyılarından 1000 metreye kadar inen derinliklerde, bitkilerle örtülü, taşlık, çakıllı ve kumlu düzeylerde yaşar. Bilhassa Marmara ve Ege’de çok rastanır. Eti çok lezzetli ve yararlıdır. Et yiyen bir balık oları lipsoz, ilkbahar aylarında ürer. Yaklaşık 3,000 yumurta döker. Dikenleri çok zehirlidir.

LÜFER (Pomatomus saltator)

Gezici balıklardan oları lüfer, Karadeniz’le Ege Denizi arasında dolaşır. Büyümesinin aşamaları içinde değişik isimler alır. Buna göre: boyları, 10 santimetreye kadar olarılar defheyaprağı, 15-18 santimetreye kadar olanlar çinakop, 18-25 santimetreye kadar olanlar sarıkanat, 28-35 santimetreye kadar olanlar lüfer, 35 santimetreden fazla olanları da kofana diye adlandırılır. Seyrek olarak kofanaların 60 santimetreyi aştığı, hatta 1 metreye ulaştığı görülmüştür. Lüfer, sonbahar-kış aylarında en lezzetli ve olgun devrini yaşar. Yaz ortalarından sonbahara kadar da kışlamaya geçerler. Ilık suların 10-200 metre derinliklerinde yaşar. Üremeleri, bahar sonu ile yaz başıdır. Kademeli olarak 60-80,000 yumurta verir. Bol verimliliği ve etinin lezzetiyle ekonomik değeri çok yüksektir.

MALTA PALAMUDU (Naucrates ductor)

Eskiden gemilerin altlarında, genelde köpekbalıklarına eşlik ederek yüzen, bu nedenle pilot balığı da denen çevik hareketli bir balıktır. Ortalama 40 santimetre boyda olur. Sıcak ve ılıman denizleri sever; yosunlar, deniz kurtları, kabuklular ve özellikle köpekbalıklarından arta kalarılarla besinlenir. Sonbaharla kış ayları arasında üreme yapar. Etinin gıda değeri yoktur.

MAVİ-KEFAL (Chelon labrosus)

Kefal, denizlerimizin sıcak ve ılık bölgelerinde, kıyılara yakın, denizle ilişkili nehir ağızlarında aynca içsularda ve sürüler halinde yaşayan bir balık türüdür. Denizlerimizde haskefal, altınbaşkefal, topbaşkefal, mavri kefal, dudaklı kefal gibi çeşitli türleri vardır. Ayrıca büyüklüklerine göre de isimlendirilir. Türlerine göre 25 santimetreden 90 santimetre boya erişirler. Yaklaşık 15 yıllık ömrü oları kefaller, 6-7 yaşlarından itibaren yaz aylarında üreyerek 150 binden 7 milyona kadar yumurta verirler. Eti ve yumurtası yönünden değerli bir balıktır. Deniz dibi bitkileri ve yumuşakçalarla beslenir.

MAZAK (Trigloporus lastoviza)

Benzerliğinden ötürü kırlarıgıcın küçüğü sanılır. Aynı soydan fakat ayrı balıklardır. Ortalama 20-25, Akdeniz’de yaşayanları 40 santimetreye ulaşabilir. Bütün kırlangıç türleri gibi ılıman denizlerin kumlu zeminlerinde yaşar. Biyolojik yapısı, kırlangıçla eştir. Taze olarak tüketilen eti, kırlarıgıç gibi yararlı ve lezzetlidir.

MELANURYA (Oblade melarıura)

Mercan ailesindendir. Marmara, Ege ve Akdeniz’in 2-3 metre sığ sularında, su yüzeyine yakınlarda, fazla göç etmeden yaşar. Diğer mercan türlerinden farklı olarak sualtı bitkileriyle beslenir. En fazla 30 santimetreye büyür. Üremesi bahar sonuna kadar sürer; yumurtalarını denize bırakır. Mikroplarıktonlarla beslenen yavrular, yaz sonunda olgunlaşır. Eti bütün mercan ailesi gibi beyaz ve lezzetlidir. Ancak az avlarııldığı ve taze tüketildiği için ekonomik değeri fazla değildir.

MERCAN (Pagellus erythnnus)

Sıcak ve ılıman denizlerin en ünlü balıklarındandır. Denizlerimizde karagözle beraber büyük bir aile oluşturur. Marmara, Ege ve Akdeniz’de yaygındır. Boyları yaklaşık 20-30, en çok 70 santimetre olabilir. Etçildir. Kabuklular, yumuşakçalar ve küçük balıklarla beslenir. Denizlerin taşlık, kayalık bölgelerinde sahillere yakın yaşar. Diğer mercanlar gibi hermafrodit fiziği ile hem erkeklik, hem de dişilik karakteri göstererek bahar ayları ile ağustos arası ürer. Lezzetli eti ve her mevsimde bulunmasıyla ekonomik değeri yüksektir.

MEZGİT (Merlarıgius euxmus)

Marmara ve Karadeniz’de bol, diğer denizlerimizde az rastlanır. Boyları 20-40 santimetre olabilir. Gelincik ve bakalyaro ile aynı türdendir. 30-40 metrenin altındaki derin sularda yaşar. Gündüzleri yüzeylere çıkarak, hamsi, sardalya gibi sürü halindeki küçük balıkları avlayarak beslenir. Bölgesel şartlara göre şubat-mayıs arasında üreme yapar. Lezzetli eti ve her mevsimde bolca avlarıılmasıyla ekonomik değeri yüksektir.

MIĞRI (Conger conger)

2-3 metre boydan 50-60 kilogram erişebilen, 30 yıla kadar ömrü olan, yazın sığ suların, kışın 150 metre derinliklerin taşlık, kumlu ve çamurlu zeminlerinde yaşayan bir balıktır. Nehirlere giremez. Sert, hareketli ve yırtıcıdır. Su içinde bulduğu her canlıyı yiyebilir. Gündüzlerini yatarak geçirip, karanlıkta avlanır. İlk ve sonbahar arası 100-150 metre derinlerde, açık denize, 3-5 milyon yumurta döker. Eti lezzetli ve besin değeri çok yüksektir.

MİNAKOP (Umbma cirrosa)

Kötek balığı da denir. Bütün denizlerimizin taşlık, kayalık bölgelerinin 100-150 metreye varan derinliklerinde, dibe yakınlarında yalnız yaşar. Zaman zaman acı sulara ve nehir ağızlarına da girer. Eşkina ve sarıağızla aynı türdendir. Yumuşakça, kabuklu ve kurtlarla beslenir. Yaşadığı bölgenin şartlarına göre üremesini nisandan ağustosa kadar sürdürür. Sert ve beyaz etinin lezzeti levreğe yaklaşır.

MİNİ İNCİ BALIĞI (Phoxinus phoxinus)

Trakya Bölgesi’ndeki akarsularda yayılış gösterir. 7-10, en çok 14 santimetre (dişileri) boyunda olur. Suyu berrak, oksijeni zengin akarsu ve göllerin dibi çakıllı bölgelerinde, su yüzeyindeki böcekler, sinekler dip hayvancıkları ve balık yumurtaları yiyerek yaşar. Küçük, hareketli ve kurnaz bir balıktır. Mayıs-haziran arası yaklaşık 1,000 yumurtasını taşlara yapıştırır. Üreme devresinde başırıın üstünde ind benzeri pullar oluşur. Alabalık yumurtalarını aşırı tüketmesi ile zararlı bir canlı sayılır.

MÜREN (Murenea helena)

Merina balığı da denir. Boyları 2 metre hatta daha da fazla olabilir. Etçil ve yırtıcı bir balıktır. Ürkütüldüğü veya tahrik edildiğinde fazla saldırgan olup, çevresindeki insanlar için tehlikeli olur. Avlanmasının tehlikesi ve denizlerde az bulunuşu nedeniyle fazla ekonomik sayılmaz. Ancak, eski Roma çağlarından beri etinin çok lezzetli oluşu bilinmektedir. Bütün denizlerimizin az derinliklerinde ve kuytu yerlerde yaşar. Üremeleri, ilkbahardan başlayarak sonbahara kadar sürer.

NOKTALI İNCİBALIĞI (Albumus bıpunctatus)

Karadeniz, Trakya ve Marmara’daki akarsularda yaygındır. Boyları 9-13, en çok 16 santimetre olur. Temiz ve hızlı akan suların dibe yakınlarında, zaman zaman akıntılara karşı yüzerek yaşar. Küçük planktonlar ve dip hayvanlarını yiyip, su yüzeyindeki sinekleri avlayarak beslenir. Mayıs-haziran arası üreyerek yumurtalarını kumlu, çakıllı sahillere bırakır. Avcılıkta yem olarak kullanılmasının yanısıra, doğadaki değeri daha önemlidir.

ÖRDEK BALIĞI (Labrus nüxtus)

Boyu 40 santimetre ağırlığı 1 kilogram olabilen ve 15-17 yıl yaşayabilen, dişileriyle erkekleri arasında renk farkı olan çok güzel renkli bir lapin cinsidir. Genelde 10-100, seyrek olarak 180 metre derinlerde yaşar. Denizdeki küçük hayvanlar ve balıklarla beslenir. Üreme mevsimi nisan-ağustos arasıdır. Bu esnada çiftler halinde kaya oyuklarını yuva olarak kullanırlar. Daha sonra yumurtaları korumak için erkekleri nöbet tutar. Doğa değeriyle korunması gerekli bir balıktır.

ORFOZ (Epinephelus guaza)

Hani türünden ve levrekle akrabadır. Ortalama 60-70 santimetreden 1-1,5 metre boy ve 30-40 kilogram ağırlığa erişebilir. Ege ve Akdeniz balığıdır. Taşlık, kumluk ve yosunlu sahil bölgelerinin 8 metreden 150 metre derinliklerine kadar yalnız yaşar. Etoburdur. İrili, ufaklı kabuklular ve yumuşakçalarla beslenir. Eti çok lezzetli olmakla beraber yaşlıları kuru ve lifli olur. Denizlerimizde az bulunmasına rağmen sualtı zıpkın avcıları tarafından türün yaşamı açısından tehlikeli bir şekilde tüketilmektedir.

ORKİNOS (Thunnus thynnus)

Denizlerimizde yaşayan iri ve çok değerli bir balıktır. Uzunlukları 3-4 metre ve ağırlıkları da 100-150 kilogramdan 800 kilograma kadar olabilir. Çeşitli türleri vardır. Orkinos, sürü halinde yaşayan gezici balıklardandır. Yazın Karadeniz’e çıktıktan sonra sonbaharda Marmara’ya ve oradan da Ege’ye geçerek hemen bütün Akdeniz’i dolaşırlar. Bu gezilerinde saatte 40-60 kmetre hızla yol alabilirler. Genel olarak üst sularda yaşarlar. Mart-ağustos arasında ürerler ve yaklaşık 1 milyona yakın yumurta verirler. Yaşam süreleri, ortalama 15 yıldır. İhracat ve gıda endüstrisi yönünden ekonomik değeri çok yüksektir.

OT SAZANI (Ctenopharyngodon idella)

Ot balığı olarak da tanımlanır. 2,000 yıldan beri Çin’de sazan üretimi ile beraber yetiştirilir. Anayurdu Çin’den dünyaya yayılan, bu arada ülkemize de getirilen bir kültür balığıdır. Ortalama 40-80 santimetre boy ve 2-5 kilogram ağırlıkta olur. En çok 12-30 kilogram ağırlığa ulaşabilir. Otobur bir balıktır. Günde ağırlığının %120′si kadar ot yer. Bu nedenle havuzlarda ot mücadelesi için mükemmel bir canlıdır. 5-6 yaşlarında olgunluğa erişir ve kg/ağırlığına göre 120,000 yumurta verir. 6-10 santimetre boya eriştikten sonra sadece bitkilerle beslenir. Ülkemizde henüz tüketim değeri yoktur.

PALAMUT/TORİK (Sarda sarda)

Karadeniz ve Marmara’nın en ünlü balığıdır. Bahar aylarında beslenmek için Karadeniz’e çıkıp, sonbahardan itibaren kışlamak için Marmara’ya, Çanakkale’ye kadar iner. Süratli ve iyi yüzücüdür. Sürü halindeki uskumru, kolyoz, istavrit, hamsi, sardalya gibi balıklara saldırarak yer. 18-20° C. sularda 400,000′den birkaç milyona kadar yumurta dökerek açık denizde ürer. Yetiştikten sonra büyümesine göre küçüklerine Vanoz-Gaco, 10-25 santimetre çingene palamudu, 30-35 santimetre palamut, 40-45 santimetre kestane palamudu, 50-55 santimetre zindandelen, 55-60 santimetre torik, 60-65 santimetre sivri, 65-70 santimetre altıparmak, 70 santimetre ve üstü peçuta olarak adlandırılır. Taze tüketimi, ihraç ve endüstri yönleriyle çok değerli olan bu balığın üretimindeki azalma, ekonomik değerini tehlikeli boyutlara indirmektedir.

PAPAĞAN BALIĞI (Sparisoma cretense)

Ege’de seyrek, Doğu Akdeniz’de yaygın bulunan, fazla göçler yapmadan sıcak denizlerin sığ, taşlık ve bol bitkili, bazen de acı su bölgelerinde yaşayan, çok çeşitli ve güzel renkleri olan bir balıktır. Iskaroz balığı da denir. Deniz yosunlarıyla beslenir. Yaz aylarında üreme yapar ve 812,000 yumurta verir. Sert ve yavan eti yenmez. Doğa değeri yönü ile korunmahdır.

LAPAZ BALIĞI (Chromis chromis)

Sıcak ve ılıman denizlerin 50 metreye inen, dibi kayalık, mağaralı bölümlerinde yaşar. Bütün denizlerimizde bulunur. Boyları 12-18 santimetre olabilir. Bahar sonundan ağustosa kadar üreme yapar ve yumurtalarını çok iyi gizler. Plarıktonlar ve balık larvalarıyla beslenir. Sert ve lezzetsiz eti yenmez. Az bulunduğu için korunmalıdır.

PİSİ (Pleuronectes platessa)

Ortalama 30-40 santimetre boy ve 250-350 gram ağırlıkta olabilen, ekonomik değeri yüksek balıklardan biridir. Denizlerin kumlu, çakıllı diplerinde, kabuklular ve yumuşakçalarla beslenip, 15-18 yıla kadar yaşar. Sıcak ayları diplerde geçirip, kışın sahillere yaklaşır. Acı sulara, nehir ağızlarına kadar sokulur. Bir diğer türü de tatlı sularda yaşar. Üremelerini ocak-mart arasında 5-6° C. sularda yapar. 800,000-1 milyon yumurta verir.

PULLU SAZAN (Cyprinus carpio)

13.-14. yüzyıldan beri kültür üretimi yapılan, kolay yetişen, eti lezzetli, ekonomik değeri çok yüksek bir balıktır. 3-4 yaşlarında olgunlaşıp 200-300,000 yumurta verir. Ortalama 30-40 santimetre boy ve 500-1,000 gram ağırlıkta olur. Doğal yetişenlerinin 100 santimetre ve 25 kilogram olarılarına rastlanır. Sportif avcılığı değerlidir. Su böcekleri, kurtlar ve diğer hayvanlarla beslenir.

RİNA (Dasyatis pastmaca)

Köpekbalığı ailesinden olup, şeklen vatoza benzer. Sahillerin 60 metreden 200 metreye varan derinlerin kumlu, çamurlu diplerinde hareketsiz yatarak avlanır. Boyları 150 santimetreye ulaşabilir. Çeşitli balıklar ve omurgasızlar başlıca gıdasıdır. Kışları derinlerde geçirip yaz aylarında kıyılara, tatlı sulara ve lagünlere yaklaşır. Çiftleşerek ürer. Gebelik süresi 15-18 aydır. 78 yavru yapar. Eti lezzetsizdir. Tüketim değeri yoktur. Kamçı benzeri kuyruğu yaralayıcı, dikenleri ise tehlikeli şekilde zehirlidir.

SARDALYA (Sardine pilchardus)

Sürü halinde, yazın orta, kışın derin sularda yaşayan gezici balıklardır. Eskiden deniz üstünü ateşin aydınlatmasıyla avcılığından ötürü ateş balığı diye de tanınır. Boyları, ortalama 15 santimetre en çok 20-22 santimetre olur. Deniz içinde henüz yumurtadan çıkmış balık yavruları ve planktonları yiyerek beslenir. Karadeniz, Marmara, Çanakkale Boğazı Bölgesi ve Kuzey Ege’de bol bulunur. Etinin lezzeti ve çeşitli kullanım alanıyla ekonomik değeri çok yüksektir. Üremeleri nisandan eylüle kadar geniş bir devrede ve çok kerelerde olur. Yaklaşık 20,000 yumurta verir.

SARIAĞIZ (Argyrosomus regius)

Sıcak ve ılık denizlerde 100-150 metre derinliklerin taşlık, mercan, kayalık bölgelerinde yaşar. Etçil bir balıktır. Kendinden küçük ne bulursa yer. Ortalama boyu, 50-60 en çok 2 metre ve 75 kilogram olanlarına da rastlanır. Etinin lezzet ve verimliliği ile bolca avlarıılmasından dolayı ekonomik değeri yüksektir. Fazla gezici bir balık değildir. Denizin ısı şartlarına göre bahar ortalarından ağustosa kadar üremelerini sürdürürler.

SARIGÖZ (Spondyliosoma cantharus)

Sparidae ailesinden bir balıktır. Boyları 50 santimetre olabilir. Anatomisi karagöze benzer. Ilık sahil bölgelerinde ve bunların uzantısı ılıman denizlerde yaşar. Karadeniz’de az bulunur. Yaşam çevresi kayalık ve kuytu yerlerdir. Başlıca besinleri küçük kabuklular, deniz soluncanları ve özellikle karidestir. Etleri de karagöz ve mercan gibi beyaz, gevrek ve lezzetlidir. Üremeleri, erken ilkbahar aylarından başlayarak yaz sonuna kadar devam eder.

SARIKUYRUK (Seriola dumerili)

Akdeniz’de yaşayan, genelde 30-50 santimetre, en çok 100 santimetre olabilen istavrit türünden bir balıktır. Diğer ülkelerde 150-200 santimetre olanlarına rastlanır. Yumuşakçalar, kabuklular ve küçük balıkları avlayarak beslendiği kayalık sahillerde küçük sürüler halinde yaşar. Üreme devresi, bahardan yaz sonuna kadardır. Eti lezzetlidir. Japonya’da bol miktarda üretimi yapılır.

SİNAĞRİT (Dentex dentex)

Karagöz ailesinden olan sinağrit, Ege ve Akdeniz’in sert, hareketli ve kuvvetli bir balığıdır. 1-1.5 metre boy ve 10-15 kilogram ağırlığa kadar büyüyebilir. Kabuklular, yumuşakçalar ve özellikle mürekkep bahğı ile beslenir. Kuvvetli çenesiyle bir istakozu rahatça kırıp, yiyebilir. Yazın kıyıların taşlık, kayalık bölümlerinde, kışın da 300 metreye varan derinlerde küçük sürüler halinde yaşar. İlkbahar aylarında üreme yapar. Etinin lezzeti ve ender avlanmasıyla çok kıymetli bir balıktır. Olta avcılığı da amatörler için değerlidir.

SİVRİBURUN KARAGÖZ (Diplodus puntazzo)

Karagöz balıkları, Marmara, Ege ve Akdeniz kıyılarımızın en tanınmış balıklarındandır. Karadeniz Bölgesi’nde de rastlanır. 0-400 metre derinliklerde yaşar. Sivriburun karagöz, 35 santimetreye kadar büyüyebilen, sürü halinde yaşayan, mevsimsel olarak beslenme, üreme, kışlama gibi nedenlerle oldukça uzun mesafelerde göç eden bahklardır. Kıyıların taşlık, çakılları arasında bitkileri ve küçük kabuklularla besinlenir. Bu balıkların mensup olduğu spridea familyasına ait pek çok balık türü sularımızda yaşar.

SİYAH SAZAN (Mylophaıyngodan piceus)

Çamur sazanı da denir. En çok 80 santimetre boya ulaşır. Sakin akan nehirlerin çamur veya kumlu zeminlerinde, derinlerde, kabuklular ve yumuşakçalarla beslenerek yaşar. Eti lezzetlidir. Çin’de üretimi yapılmasına karşın ülkemizde değerlendirilmesi henüz araştınlmaktadır.

SOMON (Salmo salar)

Anayurdu Kuzey Amerika’dan dünyaya yayılmış, üretilmek üzere de ülkemize getirilmiştir. Boyu, ortalama 60-100 santimetre, ağırlığı da 3-15 kilogram olabilir. 150 santimetreye ulaşanları olur. Hızlı akarsuların, oksijeni bol temiz sularında yaşar. Doğal yetişenleri 2-3 metre yükseğe atlayıp yüzerek 2-3,000 km.’lik nehir kaynaklarına ulaşıp burada ekim-kasım arası üreme yapar. Doğan yavrular, tekrar acı sulara iniş yapar. Yetişkinleri denize de uyum gösterir. Etoburdur. Böcekler, sinekler, kabuklular ve irili-ufaklı balıklarla beslenir. Tatlı su balıklarından eti en lezzetli olanıdır. Ayrıca yumurtasından kırmızı havyar elde edilir. Ekonomik değeri çok yüksektir.

SUDAK (Stizostedion fucioperca)

Marmara, Trakya, Karadeniz ve Göller Bölgesi’nde 10-15 yıl yaşayan, 40-70 santimetreden 130 santimetre boy ve 1-5 kg’dan 12 kilogram ağırlıkta olabilen; hareketli, avcılığı zevkli bir balıktır. Kendinden küçük balıklarla beslenir. Nisan-mayıs arasında 200,000-1,000,000 yumurta vererek ürer. Gündüzlerini dipte geçirip, avlarımak için sabah erken veya akşam üzerleri su yüzeyine çıkar. Etinin deniz levreğine yakın lezzeti ve bol verimliliği ile ekonomik değeri çok yüksek bir tatlı su balığıdır.

TAHTA BALIĞI (Blicca bjoerkna)

Marmara ve Trakya Bölgesi’nde ağır akışlı nehirlerin sıcak, sığ ve bitkisi bol bölümlerinde yaşar. Göllerde de yaşam gösterir. Planktonlar, küçük canlılar ve bitkilerle beslenir. Mayıs-temmuz arası üreme yapar. Çok yavaş büyür. 3-5 yaşlarında 10-12, en çok 25-35 santimetre olabilir. Eti çok kılçıklı ve lezzetsizdir. Genelde ekon balıkların yetiştiriciliğinde yem olarak kullanılır.

TAŞALTI BALIĞI (Cottus gobio)

Kuvvetli akan dere ve ırmakların berrak sularında, taşlar arasında yaşar. Boyları ortalama 12-13 santimetre en çok 20 santimetre olur. Su içindeki balık yavruları, bitkiler ve özellikle alabalık yumurtalarıyla beslenir. Tath su levreği ve tuma balığı için de kendisi yem olur. Üreme devresi şubat mayıs arasıdır. Eti gevrek ve lezzetlidir.

TAŞISIRAN BALlĞl (Cobitis taenia)

Yavaş akıntılı nehirler veya göllerin, suyu berrak, kumlu zeminlerinde yaşar. Çeşitli türleri vardır. 5-12 santimetre boyda olabilen taşısıran, gününü kumlu diplerde geçirip geceleri avlanır. Küçük organizmalar ve hayvanlarla beslenir; bu arada avları ile beraber kumları da ağzına alarak çiğner. Nisan-haziran arası ürer; yapışkan yumurtalarını taşlara, köklere, bitki saplarına bırakır. Taşısıran balıkları, doğa dengesi yönü ile değerlidir.

TATLISU KAYABALIĞI (Proterorhmus mannoratus)

Karadeniz’e akan akarsuların diplerinde fazlaca rastlanan, yaşamı diğer kaya balıklarıyla benzerlik gösteren, boyları en çok 11-12 santimetre olabilen bir balıktır. 2-3 yaşlarında olgunlaşan dişileri, topluca yumurta verir. Erkekler de nöbet tutarak yumurtaları bekler. Yumuşakçalar ve küçük karideslerle beslenir. Tatlı sulara girişinde böcek larvaları da yer. Doğa dengesi balığıdır. Sportif veya ekonomik yönü olmayan bir türdür.

TATLISU KEFALI (Leuciscus cephalus)

Ülkemizin çeşitli bölgelerinde yaygın olan, hızlı akan dere veya nehirlerde, 7-10 yaşlarında 30-40 santimetre boy ve 600-1,000 gram ağırlığa erişen bir kefal türüdür. Yavru safhasında küçük kurtlar, karides ve böcek yavrularıyla beslenirken, büyüyünce ot da yer. Yaşlandıkça yırtıcı olup kurbağa ve sıçrayarak su dışındaki kelebekleri de yiyebilir. Nisan-haziran arası 45-50,000 yumurta dökerek ürer. Etinin lezzetsiz ve değersiz oluşuna karşın avcılığı çok makbuldür.

TATLISU KOLYOZ BALIĞI (Chalcalbumııs chalcoides)

Marmara, Kuzey Ege ve Karadeniz’in doğusundaki akarsu ve göllerin yüzeyinde yaşar. Zaman zaman da nehirlerin denizle karışımı acı su bölgelerine iner. Böylece acı su-tatlı sular arasında göçler yapar. 15-30 santimetre boyunda olabilir. Planktonlar, sinek larvaları (sivrisinek) ve küçük canlılarla beslenir. Mayıs-haziran arasında 15-25,000 yumurtasını taşlık, çakıllık dere kenarlarına bırakır. Yıllar öncesi “chalealbumus chalcoides İstanbulensis” türü Haliç’te Kağıthane Deresi’nde yaşardı. Etinin lezzeti, bölgesel olan bir balıktır.

TATLISU LEVREĞÎ (Perca lluviatHîs)

Kuzey bölgelerimizdeki, akarsu ve göllerle, bunların denizle ilişkili acı su bölgelerinde yaşar. Boyu 20-35 santimetre en çok 50 santimetre olabilir. Fazla göç etmez. Yumuşakçalar, küçük balıklar ve balık yumurtalarıyla beslenir. 7-8° C. sularda mart-haziran arası üreme yapar. Beyaz ve lezzetli etiyle taze olarak tüketildiği gibi olta avcıları içinde kıymetli bir balıktır.

TATLISU SARDALYASI (Clupeonella abrau muhusi)

İlk kez Rusya’nın Abrau Gölü’nde bulunmuş; 1943′de de ülkemizde Ulubat (Apolyont) Gölü’nde rastlanmıştır. İznik Gölü’nde de yaşamaktadır. Boyları 7-8, en çok 12 santimetre olan, sürü halinde dolaşan bir ringa/tirsi türüdür. Planktonlar, küçük su hayvanları ve omurgasızlarla beslenir. 2-3 yaşlarında olgunlaşıp 10-14° C. sularda haziran-ekim aylarında yumurtalarını açık suya bırakarak ürer. Eti, bölgesel olarak tüketilir. Daha ziyade alabalık yetiştiriciliğinde yem balığı olarak değerlendirilir.

TEKIR (Mullus surmuletus)

Karadeniz dışında diğer denizlerimizde yazın rastlanır. Boyları 15-35, en çok 25 santimetre olabilir. Kumluk, çamur veya taşlık kıyı kesimlerinin 3 metreden 100 metreye kadar derinlerinde gidip gelerek yaşar. Diplerdeki kabuklular, böcekler ve diğer canlılarla beslenir. Yaz aylarında üreyip yapışkan yumurtalarını 10-60 metre derinlere bırakır. Etinin lezzeti, eski Roma çağlarından beri namlıdır. Bol avlanılan, ekonomik değeri yüksek bir balıktır.

TİRSİ (Alosa fallax)

Boyları 30-33 santimetreye ulaşabilen tirsi, bir karadeniz balığıdır. İstanbul Boğazı ve Marmara’da az bulunur. Kıyıya yakın yerlerde sürü ile yaşarlar. Üreme mevsimleri ilkbahardır. Yumurta bırakmak için acı su bölgelerine ve nehirlere girerler. Sardalya ailesinden bir balık oları tirsi; taze, tuzlama ve tütsülü olarak yenir. Ekonomik değeri yüksektir.

TRAKONYA (Trachinus draco)

Denizlerimizde yaşayan en zehirli balıklardandır. Ortalama 17-18, en çok 35-40 santimetre boya erişir. Hareketsiz bir balıktır. Fakat deniz dibinde avlarına karşı çok süratlidir. Zehirleri bir insanı sakat bırakabilir. Bu nedenle dikkat edilmelidir. Denizden çıktıktan, hatta öldükten sonra dahi zehirliliği devam eder. Özel olarak avcılığı yapılmaz. Aynı zamanda çarpan balığı olarak adlandırılan trakonya, küçük balık ve kabuklularla beslenir. Kış aylarında derinlere çekilir. Eti lezzetli olmakla beraber az avlandığından ekonomik değeri yoktur.

TRAKYA LEVREĞÎ (Gymnocephalus cemua)

Trakya’nın Karadeniz sahillerine dökülen ağır akışlı nehirlerle, bunların deniz bağlarıtılı acı su bölgelerinin kumlu zeminlerinde sürü ile yaşar. Boyları 18-35 santimetre olur. Kurtlar, balık yumurtaları, küçük kabuklular ve sinek larvalarıyla beslenir. Oburluğu diğer değerli balıkların besinleriyle yumurta ve larvaları için zarar vericidir. Üremelerini nisan-mayıs arasında yapar. Eti lezzetlidir. Bol avlanılması doğa için yararlı olur.

TRANÇA (Pagrus ehrenbergi)

Mercan ailesinden ve fangri ile aynı türdendir. Ege’nin ünlü balığıdır. Sıcak ve ılık denizlerin 20-25 metre derinlerinde yosun ve bitki örtülü kumluk veya taşlıklarda tek başırıa yaşar. Boyu 30-50, en çok 75 santimetre olur. Kış aylarında 150 metre derinlere iner. Kuvvetli çenesi ve dişleriyle her türlü kabukluyu kırıp yiyebilir. Aynca dip hayvanları ve balıklar da besinine ek olur. Hem erkek, hem de dişi karakteri gösterir. Yaz aylarında üreme yapar. Eti beyaz ve lezzetlidir. Geçmişte aşırı avlanılması, neslini çok azaltmıştır.

TURNA BALIĞI (Esox lucius)

Karadeniz’e akan nehirlerin berrak ve bol bitkili sularında ve çeşitli göllerimizde yaşar. Tatlı su balıklarının en hareketlisi ve en yırtıcısıdır. Tüm balıklara, hatta yaban ördeklerine saldırır. Kendi yavrularını da yediği olur. Yaşam şartları elverirse 20-25 yıl yaşar. Erkekleri en çok 100, dişileri ise 150 santimetreye kadar büyür. 2-3 yaşırıdan itibaren ilkbahar aylarında yaklaşık 200,000 yumurta vererek üremeye başlar. Genç ve küçüklerinin (1-3 kilogram ) eti lezzetlidir. Spor avcılığının en namlı balıklarındandır.

UÇAN BALIK (Exocoetus vofitans)

Güney Ege ve Akdeniz’de dibe inmeden deniz yüzeyinde yaşar. Planktonlar, omurgasızlar ve yavru balıklarla beslenir. Gümüş ve kefala benzer. Boyu 20-30 santimetre olabilir. Bazen büyük balıklardan kurtulmak, bazen de saatte 80 km.’yi bulan yüzme hızı gereği, su yüzeyinden 25-50 santimetre yükselip büyük kanatlarıyla 2-13 saniye ve 50-250 m.’lik planör uçuşları yapar. Baharla yaz arasında, deniz ortasında, yumurtalarını yosun, ağaç dalı gibi herhangi birşeye yapıştırarak ürer. Eti lezzetlidir. Bölgesel değerlenir.

USKUMRU (Scomber scombrus)

Genelde 25-35 santimetre olan, 40 santimetreye kadar büyüyebilen, sürüler halinde yaşayan Marmara’nın yerli balığıdır. Geçmişte Karadeniz ve Ege arasında büyük göçler yapan, eti çok lezzetli olan ve bol avlanılan uskumru, şimdilerde ekolojik nedenlerle seyrek rastlanan, adeta tükenmiş bir balıktır. Normalde, 2-3 yaşırıda olgunlaşan dişileri, 350-400,000 yumurtasını denize bırakır. Üreme devresi şubat-nisan arasıdır. Planktonlar, hamsi, çaça gibi küçük balıklar ve yavrular besinidir. 8-10 yıl yaşar. Torik ve kofana baş düşmanıdır. Az yağlı ve kurutulmuşuna çiroz denır. Yaşam ortamı tekrar varolduğunda ekonomik değeri en yüksek balıklardan biridir. Atlarıtik’te yaşayan lezzetsiz bir türü daha vardır.

ÜZGÜN (Callionymus lyra)

Renklerinin güzelliğinden ötürü mine balığı adıyla da tanınır. Boyları 25 santimetre kadar olabilen bu balık; karides, yengeç, deniz kestanesi, deniz yıldızı, omurgasızlar ve yosunlar gibi çeşitli besinlerle yaşar. Sığ sulardan 300-350 metre derinliklere inebilir. Denizlerimizde yaygın olarak bulunur. Etinin kıymetli olmayışı, dikenlerinin az da olsa zehirli oluşu ile herhangi bir ekonomik yönü yoktur.

VATOZ (Raja clavata)

Köpekbalığı ailesindendir. Bütün dünya denizlerinde çok çeşitli türleri yaşar. 1 m.’yi aşan boy ve 40-50 kilogram ağırlıkta olanlarına rastlanır. Uzun geziler yapmadan 15-20 metreden 100-150 metreye varan derinlerde kumlara gömülü yatarak av bekler. Kabuklular ve küçük balıklarla beslenir. Bahar ve yaz aylarında sahillere yaklaşarak üreme yapar. Dişileri, 10-30 yumurta verir. Eti lezzetlidir. Fakat az tutulur. Karaciğerinden A vitamini ve yağ üretilir. Ekonomik değeri vardır.

YAYIN (Silunıs glarıis)

Akarsu ve göllerde yaşayan balıkların en büyüğüdür ve aynı zamanda en uzun yaşayanıdır. Ortalama 1-2 m’den 3 metreye kadar boy ve 150 kilogram ağırlığa erişebilir. 35-40 yıldan 100 yıla kadar da yaşayabilir. Yavaş akan nehirlerde, göllerde, dipte hareketsiz yatarak yaşar. Etobur bir balıktır. Sualtındaki bütün hayvanları yiyebilir. Mayıs-haziran arasında gece sessizliğinde yumurta dökerler. Dişileri ağırlığına oranla kilogram başırıa 7,000-25,000 yumurta döker. Tatlı su balıkları içinde eti en lezzetli balıklardan biridir. Ekonomik değeri çok yüksektir.

YAZILI HANİ (Serranus scriba)

Uzunluğu en çok 25 santimetre olabilen yazılı hani, kendi türünün tipik bir ömeğidir. Belli bölgelerde yalnız yaşar. Levrek balığı ailesindendir. Kendinden küçük balıklar, karides gibi kabuklularla beslenir. Yaklaşık 30 metre derinlerde, belirli bölgelerde yanlız yaşar. Baş kısmındaki çeşitli renk ve süslemelerden “yazılı” ismini alır. Üremeleri mayıs-haziran arasında olup cins ve türlerine göre 18-900 bin yumurta döker.

YILAN BALIĞI (Anguilla anguilla)

Erkekleri 30-50 santimetre, dişileri 45-100 santimetre olabilen; hem tatlı, hem de tuzlu sularda yayılış gösteren bir balıktır. Doğumu ve 3 yıllık gelişmesinden sonra tatlı sulara girer. 8-20 yıl buralarda kaldıktan sonra tekrar üremek için Atlas Okyanusu’nda Sargossa Denizi’ne yönelirler. Burada 7-10° C. sularda yaklaşık 1,000-3,000 metre derinlerde milyonlarca yumurta dökerler. Dönüşü başarabilen yavrular, tekrar acı su bölgelerine gelirler. Yırtıcı ve obur bir canlıdır. Yumuşakça, kabuklular ve balıklarla beslenir. Etinin lezzeti yanında yetiştirmeye uygunluğu ile ekonomik değeri çok yüksektir.

ZARGANA (Belone belone)

60-70 santimetre bazen de 1 metre uzunluğu varan zargana, ortalama 18 yıl yaşar. Hamsi, çaça, çamuka ve kıraça gibi küçük balıklarla besinlenir. Ilıman denizlerimizin yerli balıklarındandır. Kılıç balığı başlıca düşmanıdır. Yapısıyla gayet çevik ve süratli bir balıktır. Kendini korumak için su yüzeyine sıçrayarak da yüzebilir. Eti yönünden değerlidir. İlkbahardan sonbahara kadar üreme sürecinde 30-50 bin yumurta verir.

ZURNA BALIĞI (Scomberesox saurus)

Uskumru turnası da denir. Ilık ve sıcak denizlerin üst düzeylerinde ve sahillerden uzakta yaşar. Uzunlukları ortalama 50 santimetredir. 20-30′lu gruplar halinde gezerler. Bilhassa Ege ve Akdeniz’de rastlanır. Etçil bir balıktır ve sürü halindeki küçük balıklarla beslenir. Etleri beyaz ve lezzetli olmakla beraber, kütle avcılığı yapılamadığı için ekonomik değeri önemsizdir. Erken ilkbahardan yaza kadar her seferinde 1,000-1,500 olmak üzere 7-8 defa yumurta verirler.

Kayıklar

2011-12-20T07:04:00.000-08:00

Kitap

2011-06-02T08:27:00.000-07:00

Zehirli boyanın, naylon halatın, alüminyum direğin bilinmediği, motorlu teknelerin parmakla gösterildiği, teknelerin altının bakır levhalarla kaplandığı, kendir halatlarla, tel ıstralyalarla donatıldığı, seyrin kürekle, bez/branda yelkenle yapıldığı yıllar... Cumhuriyet döneminin klasik yatlarının öykülerini, fotoğraflarını, çizimlerini, kişilerini, tasarımcılarını, ustalarını semtlerdeki, tersanelerdeki yaşamın peşinden 1940'lardan başlayarak anlatıyor yazar. Yaşamı tekne peşinde, tersanelerde geçmiş bir ustanın kaleminden, yatçılığımızın kaybolmaya, unutulmaya yüz tutmuş tarihini günışığına çıkarıyor İstanbul Kotraları. Elli ikisi çizim, yüzlerce tekne fotoğrafıyla birlikte seksen teknenin hikayesi yanında, çok daha fazla sayıdaki tekne hakkında da bilgi edinip, ipucu bulabileceğiniz benzersiz bir başvuru kaynağı ve kendi alanında bir ilk kitap İstanbul Kotraları.

Unutulmaz çizgi roman ‘Ustura Kemal’in yaratıcısı ressam, usta yazar, en önemlisi ‘deniz adamı’ olan Haldun Sevel, kitabının her kelimesi ile bir kum tanesi gibi yüreğimize düşüyor. Hikayeleri ile sonsuz mavide keşfedilmeyi bekleyen bir dünyanın içine çekiyor bizleri. Haldun Sevel, Naviga Dergisi’nde ‘Rüzgâr Baba’nın Kaleminden’ köşesinde yazıyor. O’nun ülkesinde sınırları deniz çiziyor. Karayla tek bağlantısı insan olan bu mavi ülke masallarda olduğu gibi hayal değil; her yanı ile gerçek. Yazar bu kitabında da, yaşanmış yaşanmamış tüm hikayelerini usta fırçasıyla resimlemiş.

Bu kitapta kendini ağaç tekne yapımına adamış ustaların, onu kullanan eski denizcilerin görüşlerini, hikayelerini, denizlerin güzellerine bakış açılarını bulacaksınız. Kitap; ağaç, tekne ve insan olayını inceliyor, etraflı bir şekilde bilgi veriyor. Sonunda bir de mahalli deyimleri yansıtan 500 kelimenin üstünde bir sözlük sunuyor. “Denizlerin Güzelleri” sadece bir tutkunun eseri değil, aynı zamanda Türk denizciliğine kazandırılmış belge niteliğinde olan bir kitaptır. Bu haliyle eser; çektirmeler, guletler, tırhandiller, alamanalar, iskele kayıkları ve piyadelerle bizleri geçmişin romantizmine çekiyor. Geçmişi yaşatıyor, geleceğe de ışık tutuyor.

Necati Zincirkıran

Önsöz’den...

Kitaplar - books to follow

2011-05-17T06:25:00.000-07:00

An old caique from Bosphorus

2011-04-21T12:32:00.001-07:00

Old caique from Black Sea region

2011-04-21T12:30:00.000-07:00

A photo from LIFE Magazine, USA

Kurtuluş savaşında İNEBOLU ve Denk (Kütük) Kayıkları

2011-04-21T12:24:00.000-07:00

I. Dünya Savaşı, İnebolu için sessiz ve zararsız geçmiş gibi görünüyordu. Ancak asıl cephelerin çok uzağında olmasına rağmen İnebolu, savaşın acımasızlığına tanık olmuştu. Zira şehir, 19 Temmuz ve 20 Eylül 1915 ile 8 Ocak 1916 tarihlerinde Ruslar tarafından bombalandı. İnebolu, tarihinde ilk kez bir düşman saldırısına uğruyordu. Ayrıca savaş için her mahalleden 35-40 asker toplanmıştı. Fakat savaşın onunda ancak birkaç tanesi geri dönebilmişti. Kayıp yalnızca kişi sayısı değildi. Ölenlerin büyük çoğunluğu, ileride ticari üstünlüğü Rumlardan alacak kadar iyi yetişmiş Ticaret İdadisi son sınıf öğrencileriydi.

Bu arada 1918 yılında Belediye Başkanı Karagülleoğlu Hüseyin Efendinin girişimleriyle İnebolu'ya elektrik getirildi. Bu gerçekten de çok ilginç bir gelişmeydi; çünkü o tarihte değil diğer ilçelerde, Kastamonu'da hatta Samsun'da bile elektrik yoktu. Bu gelişmenin değeri ve faydaları Milli Mücadele esnasında çok daha iyi anlaşılacaktı.

Savaşın getirdiği tüm olumsuzluklara rağmen, İnebolu pes etmemesi gerektiğini biliyordu. Zira İnebolu için savaş daha yeni başlıyordu. Bu savaşta ona verilen görev ise Anadolu'nun şah damarı olmaktı.

Anadolu'nun Kalbine Akan Nehir ve Bir Efsanenin Başlangıcı

I. Dünya Savaşı'nı Osmanlı Devleti için bitiren Mondros Mütarekesi, İnebolu için de tehlikeli günlerin habercisiydi. Mütarekenin koşullarından yararlanan ilçedeki Rum azınlık, halkı tahrik edici hareketlere başlamışlardı. İnebolu'daki vapur acenteliklerinin çoğunu ellerinde bulunduran Rumlar, emirlerini, sık sık ziyaret ettikleri Yunanistan ve Avrupa'dan aldıkları için çok iyi organize olmuşlardı. İnebolu'nun tanınmış zenginlerinden biri olan tüccar İstavri Farida'nın oğlu Aristatoli Efendi sözde Pontus hükümetinin İnebolu kaymakamıydı. Rumların yaşadığı Acıdonoz, Abladoz, Patrioz gibi mahalleler çarşıdan uzak olduğu için Pontusçular hareketlerini bir dereceye kadar gizleyebiliyorlardı. Ancak takvimler 10 Nisan 1919'u gösterdiğinde, her şey yeniden su yüzüne çıktı ve yıllar önce rafa kaldırılan Pontus dosyası yeniden açıldı. Bu tarihte İnebolu'ya gelen bir İngiliz torpidosunun kumandanı, Mondros Mütarekesi hükümlerince askeri garnizonun tüm silahlarına el koyacaklarını ve İttihatçı olduklarını tespit ettikleri bazı memurların görevlerine son vereceklerini söylemişti. Toplanan silahlar torpidoya taşınırken tüm Rumlar bu nakil işlemine yardımcı olmuş, bununla yetinmeyip ilçe halkını ve idarecilerini tahkir ve taciz etmişlerdi. Böylece yaklaşık 30 yıldır asıl amaçlarını öyle ya da böyle gizleyen Rumlar artık gerçek yüzlerini göstermişlerdi. Bu hareket, İnebolu'da Rumların ve İtilaf Devletleri temsilcilerinin ilk ittifakı ve ilk gövde gösterileriydi. Ancak o sırada İnebolu'daki silahlara el konulduğunu haber alan Zarbana köylüleri, derhal Şaban Reis adındaki bir piyade kayıkçısının önderliğinde 41 kişilik silahlı bir grubu İnebolu'ya yolladılar. Reis ve adamlarının çarşı içine silah çattıklarını gören Rumlar ise mahallelerine çekildiler.

Nisan'dan Temmuz'a kadar geçen dönem İnebolu'da nispeten sessiz ama bir o kadar da gergindi. Bu sessizliğin hayra alamet olmadığı 24 Temmuzda İnebolu'ya gelen iki İngiliz komiserinin, Binbaşı Smith ile Yüzbaşı Slight'ın, faaliyetleri ile anlaşıldı. Pontusçuların daveti üzerine İnebolu'ya gelen komiserler, limana uğramadan doğrudan doğruya Patrioz mahallesi açıklarında demirleyen torpidolarından kıyıya çıkarak, bu mahallede bulunan Gürcü kumpanyasının misafirhanesinde eğlenceye başlamışlardı. Gelişlerinden ilçenin en büyük mülki amirini haberdar etmedikleri için suçlu konumda olan subaylar, eğlenceleri sırasında durumu teftişe gelen kaymakam vekilini de tahkir etmişlerdi. Şehir halkı aldığı karar uyarınca artık Kuvva-i Milliye'nin varlığını göstermenin zamanının geldiği ve bu komiserlere hadlerinin bildirilmesi gerektiği üzerinde uzlaşmışlardı. Bunun üzerine bir grup kumpanyanın misafirhanesini kuşatırken, bir başkası torpidoyu gözetlemeye başladı. Gece yarısı sarhoş vaziyette misafirhaneden çıkan İngilizler, bir Kuvva-i Milliye müfrezesince durduruldu ve kanunen burada bulunmalarının yasak olduğu söylendi. Tepeden tırnağa silahlı bir müfrezeyi karşılarında gören komiserler, kibarca özür diledikten sonra torpidolarına kaçıp hemen Sinop'a doğru hareket ettiler.

Temmuz ayından Kasım ayına kadar geçen süre zarfında İnebolu yavaş yavaş umutlanmaya, tüm bu karışıklıkların ve sorunların çözüleceğine inanmaya başlamıştı. Zira bu dönem milli bilincin uyanmaya başladığı, Ulu Önder Atatürk'ün Amasya Genelgesi'ni yayınlayıp, Erzurum ve Sivas Kongrelerini düzenlediği dönemdi. Kasım ayına gelindiğinde, ilçe halkı işgallere karşı direnişlerini düzenli bir şekilde yürütebilmek için bir cemiyet kurma kararı aldı. Aslında İnebolu'da Mondros Mütarekesi'nin kışkırttığı Rumlara karşı Türklük bilincini yaymak üzere 1918 yılında kurulan ancak resmi olmayan bir cemiyet vardı. "İnebolu Gençler Birliği" adı altında işe başlayan bu cemiyet, Anadolu'da kurulan ilk milli cemiyetlerden birisiydi. 1919 Temmuz'unda bu topluluk, hazırladığı bir tüzükle cemiyetin adını "İnebolu Gençler Mahfeli" olarak değiştirmiş; amaçlarını ise özetle sosyal dayanışmayı güçlendirmek ve Türklük bilincini yaymak olarak tespit etmişti. Cemiyet, Türk Ocakları açılana kadar çalışmalarına devam etmiş, daha sonra Türk Ocakları ile birleşmiştir. Sonuç olarak, milli şahlanışın temellerinin atıldığı 1919 yılında, İnebolu'da taşkınlık yapan Rumlara ve İngiliz subaylarına gereken cevap verilmiş ve ilçe bir cemiyet altında organize olarak en heyecanlı günlerine hazırlanmaya başlamıştı. Zira İnebolu'nun önündeki iki yıl 2800 yıllık tarihinin en zor iki yılı olarak nitelendirilecekti. Bu iki yıl ve sonrası İnebolu'nun maddi ihtişamının savaş nedeniyle zayıfladığı; ancak, manevi ihtişamının aynı nedenden dolayı zirveye çıktığı dönem olacaktı.

1920 yılına kadar, mütareke şartları uyarınca İnebolu'ya gelip silahlara el koymak isteyen İngiliz subaylarına, depolardaki eski ve bozuk silahlar teslim edilmiş; diğer silahlar gizlice mahallelere dağıtılıp muhafaza edilmişti. Bu silahlar daha sonra TBMM hükümetinin Milli Müdafaa vekaletine yollandı. Ancak, düşmanların çoğalması nedeniyle birlikler ve cepheler arttırılıyor, gönderilen silahlar askerlere yetmiyordu.

Sonunda Ağustos 1920'de bu soruna bir çare bulundu. Ruslarla bir dostluk antlaşması imzalayan TBMM hükümeti, SSCB'den silah ve para talep etti. Antlaşmaya göre, TBMM Hükümetine gönderilecek olan silah ve cephane, Ankara'ya oldukça uzak olan Trabzon limanı yerine İnebolu'ya taşınacak buradan da kağnılarla Ankara'ya nakledilecekti. Bu amaçla İnebolu'da bir "İrkap ve İhraç" yani bir yükleme-boşaltma kumandanlığı kuruldu. Artık İnebolu tarihinin en önemli görevine başlamıştı. Gemilerle İnebolu'ya gelen cephane, derhal yük taşımaya müsait denk kayıklarıyla kıyıya naklediliyor, buradan da çevre köylerden toplanan kağnılar ve at arabaları ile Ankara'ya gönderiliyordu.Yalnız bu faaliyet bölgedeki Rumlara duyurulmadan büyük bir gizlilik içinde yürütülmek zorundaydı. Tüm bu çalışmalara rağmen cephede silah sıkıntısı önemli boyutlardaydı. Ayrıca cepheye gönderilen tüfekler süngüsüzdü. Bu nedenle Kastamonu'da bir atölye kurulmuş ve evlerin pencere demirleri sökülerek bu atölyede süngü haline getirilip cepheye gönderilmişti. Cephelerde süngüden sonra ikinci önemli ihtiyaç dikenli teldi. Milli Mücadelenin ilk yıllarında yapılan savaşlar savunma savaşları olduğundan dikenli tele büyük bir gereksinme vardı. Bu nedenle İnebolulular, köylerdeki tüm telleri topladıkları gibi telefon tellerini bile sökerek Ankara'ya yollamışlardı.

İnebolu'dan Ankara'ya gönderilenler sadece silah ve cephane değildi. Milli Mücadele boyunca aralarında Atatürk'ün yakın arkadaşlarının da bulunduğu pek çok subay İstanbul'dan Anadolu'ya geçmek için İnebolu'ya geliyorlardı. İnebolu'ya ilk subay kafilesi Haziran 1920'de Altay Vapuru ile gelen Veliaht Abdülmecit Efendi'nin yaveri Yümnü Bey ve beraberindeki iki teğmendi. Aslında Yümnü Bey'in Ankara'ya gönderilmek üzere İnebolu'ya gelmesi bir tesadüf değildi. Çünkü Mustafa Kemal o sıralarda padişah Vahdettin ile aralarında derin bir görüş ayrılığı bulunan Veliaht Abdülmecit'i Ankara'ya davet etmişti. Ancak Abdülmecit Ankara'nın bu davetini kabul edemedi. Yümnü Bey de Mustafa Kemal'in emrine girdi.

Bu arada cephane sevkıyatı Rusya'dan gelen silahların da artmasıyla iyice hızlanmıştı. Ağustos 1920'den Aralık 1921'e kadar gönderilen cephane miktarı koskoca bir kolorduya rahatlıkla yetecek nitelikteydi. Bu tarihler arasında İnebolu'ya toplam 52646 sandık tüfek mermisi, 34243 sandık top mermisi, 42390 adet piyade tüfeği, 4711 adet kasatura, 986 adet sahra topu, 100 adet mayın, 5000 adet el bombası, 1049 adet mavzer, 50 adet mitralyöz, 53 sandık gaz maskesi ve 341 adet makineli tüfek gönderilmiş ve bu cephaneler derhal Ankara'ya nakledilmişti.5

1921 yılı İnebolu'nun en yoğun geçen yılı idi. Cepheden gelen sevindirici haberler İnebolu'da büyük bir coşku ile karşılanıyordu. II. İnönü Zaferi'ni müjdeleyen telgraf şehre 3 Nisan 1921'de ulaşmış, şehri büyük bir sevince boğmuştu. Bu arada Mayıs sonlarında hiç beklenmeyen bir gelişme oldu. Veliaht Abdülmecit Efendinin oğlu Şehzade Ömer Faruk Efendi kendi arzusuyla Anadolu'ya geçmeye karar vermiş, bunun için bir yolcu vapurunun süpürgeliğine gizlenerek İnebolu'ya kadar gelmişti. İnebolu halkı bu beklenmedik konuğun gelişiyle büyük bir heyecanla sahile koşmuş, şehzadeyi karşılayarak Belediye Başkanı'nın konağında misafir etmişlerdi.Ancak Mustafa Kemal şehzadenin Anadolu'ya geçmesinin devrin şartlarınca tehlikeli olduğunu düşündüğünden Ankara'ya gönderilmesine müsaade etmedi. Şehzade de bunun üzerine "Jan" adlı bir Fransız Vapuru ile geri dönmek zorunda kaldı.

Haziran 1921 İnebolu'ya en çok cephanenin geldiği aydı. İnebolu ve civarındaki tüm denk kayıkları limana toplanmışlardı. Denk kayıkları öylesine doluydu ki aralarından deniz görünmüyordu. Kayıklar gemilerden aldıkları sandıkları kıyıya çıkarıyor, kıyıda ise halk, cephaneleri, ya sırtında taşıyarak ya da yeni kurulan dekovil hattındaki taşıyıcılara yükleyerek şehrin deniz taarruzuna kapalı İkiçay mevkisine taşıyorlardı. Bu hızlı ve yorucu nakliyatın nedeni ise o sıralarda Yunan donanmasından iki savaş gemisinin İnebolu'ya doğru hareket ettiği haberinin alınmasıydı. Eğer cephane iç kesimlere taşınamazsa düşmanın eline geçecekti.

Bu istihbarat son derece doğruydu. 9 Haziran 1921 günü sabahı, Yunan Filosunun en büyük savaş gemilerinden biri olan Kılkış ve ondan biraz daha küçük bir torpido olan Panter İnebolu kıyısında demirledi. Limana çıkan Yunan subaylar liman reisi Neyyir Bey'e yazılı bir ültimatom verdi. Buna göre Mondros Mütarekesi hükümlerine aykırı olarak İnebolu'ya çok miktarda cephane ve subay sevkıyatı yapıldığından, iskelenin ve şehirdeki cephanenin teslimi, tüm denk kayıklarının batırılması ve şehrin ileri gelenlerinden on iki kişinin rehin verilmesi istendi. Aksi taktirde şehrin Lahey Konferansı kararları uyarınca bombalanacağı ihtarı yapıldı. Neyyir Bey ise durumu Ankara'ya bildireceklerini, ancak gerekirse savaşacaklarını ve bu çatışma sırasında Rum vatandaşlara gelecek zararlardan kendilerinin sorumlu olmayacaklarını bildirdi. Bu restleşmeler sırasında Neyyir Bey şehirde bulunan taşınabilir cephanenin İkiçay mevkiine taşınması için emir verdi. Bu işlem yerine getirilirken de, Rum mahallelerine jandarmalar gönderildi. Tüm Rumlar deniz taarruzuna karşı güvenli bir mevkide olan Ibras köyüne nakledildi. Bu insanlık karşısında şükran duyan Rum kadınları dahi cephane nakliyesine katkıda bulunmuşlardı. Bu arada stratejik mevkilere basit toplar yerleştirilmiş ve bir savunma hattı oluşturulmuştu.

Ankara'dan gelen teslim olmama emrinin bildirilmesi üzerine savaş gemileri bombardımana başladılar. Kıyıdaki tüm kayıklar, ilk etapta ufak toplarla batırıldı. Yine İnebolulu tüccarlara ait olan pamuk yüklü iki gemi de zayiatlar arasındaydı. Daha sonra sıra büyük toplara geldi. Büyük topların ateşlenmesiyle şehirde adeta kıyametler kopmaya başladı. Hükümet Konağı ilk hasar gören binalar arasındaydı. Pek çok konak ve çarşıdaki pek çok dükkan bombardıman sonucu yerle bir oldu. Taşınamayan cephanenin bulunduğu Reji ve Gümrük binalarına şans eseri gülle isabet etmedi. Ancak bu binalarda Türk Bayrağı asılı olduğundan Panter'in dikkatini çekti ve küçük mermilerle dövüldü. Buna rağmen herhangi bir infilak yaşanmadı. Tam bombardımanın yoğunlaştığı anda birden Kelseymen Tepesi'nde bulunan ve iki savaş gemisini de atış menziline alan bozuk sahra topu çalıştırılabildi ve ateşe başladı. İlk gülle Kılkış'ın kıç tarafına yakın bir noktaya düşünce her iki gemi de Kerempe Burnu açıklarına kaçmak zorunda kaldılar. Böylece İnebolu ilk bombardımanı atlatmış oldu.

Bombardımandan sonra ilginç bir gelişme daha yaşandı. 13 Haziran'da İnebolu'ya gelen bir torpidodan çıkan iki İngiliz subayı, bombardıman esnasında İnebolu'ya gelen Rafet Paşa ile konuşmuşlar, kendilerinin General Harrington'un Mustafa Kemal ile görüşme teklifini iletmekle görevli olduklarını bildirmişlerdir. Bu teklif hemen Mustafa Kemal'e bildirilmiş ancak Mustafa Kemal, İngilizlerin Türklerin tam bağımsızlığını kabul etmedikleri sürece bir görüşmenin olmayacağını bildirmiştir. Böylece asıl amacı Yunanlılara zaman kazandırmak olan bu teşebbüs başarıyla engellenmiştir.

Ağustos 1920'de yapılan Türk-Rus Dostluk Antlaşması uyarınca TBMM hükümetine belli bir miktar altın yollanması gündemdeydi. İşte bu altının külliyetli bir kısmı iki Rus denizaltısı tarafından Novrosiski'den İnebolu'ya getirilmiş ve böylece Rumlardan gizli olarak Ankara'ya gönderilebilmiştir. 30 Temmuz 1921 İnebolu'nun son bombardıman tarihiydi. Kılkış zırhlısı yanında iki torpidoyla gelmiş ancak topyekün bir saldırıda bulunmaksızın yalnızca en ağır toplarından üç büyük gülle atarak geri dönmüştür. Bu gülleler ise maddi hasara yol açmıştır.

Tüm bu gelişmeler esnasında İnebolu civarında, Milli Mücadele'ye katılmak yerine, Ankara'ya giden konvoyları soyan eşkıyalar türemişti. Bunlardan en tehlikelileri Cıva Hüseyin ve Kel Raif namında iki hayduttu. Bunlar Ankara'ya giden kırk subayı ve ailelerini Çuha Doruğu mevkisinde soymuşlardı. Bu gibi hareketlerin artması üzerine, Mustafa Necati Bey idaresindeki İstiklal Mahkemesi heyeti İnebolu'ya geldi. Bu esnada Cıva Hüseyin ve Kel Raif yakalanmıştı. Bunların mahkemesi sonucu idamlarına karar verildi ve her ikisi de Yahya Paşa Camii önünde asıldılar.İstiklal Mahkemelerinin çalışmalarıyla İnebolu'daki eşkıyalık hareketleri tamamen sindirildi.

Savaş bitip, 1923 yılında cumhuriyet ilan edildiğinde İnebolu, tarihi görevini başarıyla yerine getirmenin huzuru içindeydi. Şimdi sıra bu başarılı çalışmanın ödüllendirilmesindeydi. İnebolu 1930 yılına kadar geçen zamanda iki büyük ödülle ödüllendirilecekti.

Bir Devrimin Ev Sahibi Olmak

İlk ödül, cumhuriyetin ilanından hemen sonra geldi. TBMM'nin 11 Şubat 1924'te aldığı kararla İnebolu Mavnacılar Loncası'na bir İstiklal Madalyası verildi. Bu ödülün bir eşi hiç kimseye nasip olmamıştı; çünkü bir topluluğa verilen tek İstiklal Madalyası bu madalya idi. Madalya beratında şunlar yazıyordu: " Maksad-ı ulvinin husulü için azami ibraz-ı mesai eylediğinden dolayı Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin 11-2-1340 tarihinde vuku bulan birinci içtima senesi 99. içtimaının birinci celsesinde ziirde hüviyeti muharrer İnebolu Mavnacılar Loncası'na bir kıta beyaz şeritli İstiklal Madalyası verilmiştir." Böylece İnebolu savaş esnasında göstermiş olduğu tüm fedakarlıkların karşılığını almış oluyordu.

İkinci ödül ise aslında hem İnebolu'ya hem de Türk milletine verilmişti. Bu ödül 1925 yılında Ulu Önder Atatürk'ün İnebolu'ya gelmesiydi. Ödülün milleti ilgilendiren kısmı ise hayli önemliydi. Atatürk İnebolu'ya yalnızca bir ziyaret amacıyla gelmemişti. İnebolu'nun Türk milletini aydınlığa çıkaracak inkılaplardan birine mekan olacağını, o devirde Atatürk ve bazı yakın arkadaşlarından başka hiç kimse tahmin edemezdi. Bu inkılap kılık-kıyafet devrimiydi.

Gerçekten de Atatürk'ün Kastamonu ve İnebolu seyahatleri herkes tarafından her zamanki yurt gezilerinden biri olarak değerlendiriliyordu. Oysa Atatürk Kurtuluş Savaşı'nda en fazla şehit veren illerden biri olan Kastamonu'yu ve savaşın kazanılmasında büyük rol sahibi olan İnebolu'yu bilhassa bir devrime mekan olmaları için seçmişti. Bu amacını ise Kastamonu'ya geldiği gün arabasından panama şapkasıyla çıkmasıyla belli etti. Halk önceleri bu görüntüyü şaşkınlıkla karşılasa da daha sonra alışmaya başlamıştı. Atatürk Kastamonu'da ilçelerden gelen heyetleri kabul ettiği sırada Mustafa Selim İmece başkanlığındaki İnebolu heyetine oldukça ilgi göstermiş ve Mustafa Selim'in yaptığı daveti kabul ederek 25 Ağustos 1925 tarihinde İnebolu'ya geleceğini bildirmiştir. Bundan sonra ilçede hummalı bir faaliyet başlamış, halk 25 Ağustos'u heyecanla beklemeye başlamıştı. O gün geldiğinde, binlerce insan köylerden Atatürk'ü görmek için sabahın erken saatlerinde İnebolu'ya gelmişti. Atatürk çarşıya "İlk zafer yolu İnebolu'ya safa geldiniz sevgili Gazi" levhasıyla süslenmiş bir takın altından geçerek girdiğinde şehir adeta alkıştan ve tezahürattan sarsılıyordu.Gazi ve beraberindeki milletvekilleri yapılan karşılama töreninden sonra ikametlerine ayrılan Belediye Başkanı Karagülleoğlu Hüseyin Bey'in konağına yerleştiler. Ertesi gün öğlene kadar konakta istirahat eden Ulu Önder daha sonra beraberindekilerle Belediye Binası'na giderek burada çeşitli heyetleri kabul etti. Özellikle bir yıl önce İstiklal Madalyası ile onurlandırılan mavnacılar loncasına çok iltifat etti. Bundan sonra Hükümet Konağı'na geçen Gazi burada İnebolu'yu ve denizcileri en iyi anlatan Heyamola oyununu izledi. 12 denizciden oluşan bir grubun, yine 12 denizciden oluşan ikinci bir grubun omuzlarına çıkarak bir kule oluşturmaları ve Heyamola Türküsü ile beraberliklerini ve yaşadıkları zorlukları sergiledikleri bu oyun, Atatürk'ü gerçekten de çok duygulandırmıştı. Gece ise şehirde emsali o güne dek görülmemiş büyüklükte ve coşkuda bir fener alayı düzenlendi. Bütün çarşıyı dolaştıktan sonra Ata'nın kaldığı konağın önünde son bulan fener alayına bizzat Atatürk de katılmıştı. Burada bir konuşma yapan Gazi, İnebolululara kendisine gösterdikleri konukseverlikten dolayı teşekkür etti.

Takvimler ertesi günü yani 27 Ağustos 1925'i gösterdiğinde ise büyük gün gelip çatmıştı. Ulu Önder öğleye doğru Türk Ocağı binasına gelmiş ve burada tarihi nutkuna başlamıştır. Öncelikle İnebolululara bir kez daha teşekkür etmiş ve gelişinin asıl amacını açıklamaya başlamıştır: "... medeniyim diyen Türkiye'nin hakikaten medeni olan halkı baştan aşağı harici vaziyetiyle dahi medeni ve mütekamil insanlar olduklarını fiilen göstermeye mecburdurlar. Bu son sözlerimi vazıh ifade etmeliyim ki bütün memleket ve cihan ne demek istediğimi suhuletle anlasın." Daha sonra Ulu Önder Türk milletine yakışan kılık kıyafeti şu şekilde belirlemiştir: " ...Medeni ve beynelmilel kıyafet milletimiz için layık bir kıyafettir. Onu giyeceğiz. Ayakta iskarpin veya potin, üstünde pantolon, yelek, gömlek, kravat, ceket ve bittabi bunların mütemmimi olmak üzere başta siperi şemsli serpuş." Bundan sonra ise sözlerini şu cümleyle aksini savunacaklara karşı mühürlemiştir: " Bunu açıkça söylemek isterim, bu serpuşun ismine şapka denir."

Bu nutuk, Türk Milleti'nin tarihinde gerçekten bir dönüm noktasıdır. Çünkü Türk Milleti bu nutkun temsil ettiği kılık kıyafet inkılabıyla layık olduğu görünüm ve mevkii elde etmişti. Bu, yeniliğin sembolü olan siperi şemsli serpuşun, karanlık bir devrin son kırıntısı olan fese karşı nihai zaferiydi.

1880-1930 yılları arasındaki 50 yıl İnebolu'nun tek kelimeyle özetlenebilecek yıllarıydı: İhtişam. Giritli Sırrı Paşa'nın İnebolu'ya kazandırdığı hazine olan liman sayesinde ekonomik gelişimine başlayan şehir, Abdurrahman Nurettin Paşa'nın çalışmalarıyla, dokuz yıl içinde kültürel ve mimari alanlarda da zirveye ulaşmıştı. 1891-1914 yılları arasında ise bu gelişim sürse de; başka sorunlar, önemli ölçüde hızının kesilmesine neden olmuştu. İnebolu'da kurulan ilk Pontus cemiyeti ve faaliyetleri nedeniyle Türklerin ve Rumların arası açılmış, yüzyıllardır beraber yaşayan bu iki millet kanlı bıçaklı hale gelmişti.

Bunu takip eden I. Dünya Savaşı yılları ise şehrin manevi ihtişam yıllarına zemin hazırladı. Zira Kurtuluş Savaşı yıllarında İnebolu'ya yüklenen görev son derece ağırdı. İnebolu bu devirde İstanbul'dan Milli Mücadele'ye katılmak üzere Anadolu'ya geçecek olan subayların uğradığı liman ve İstanbul'dan ve Rusya'dan kaçırılan silahların cepheye gönderiliği İstiklal Yolu'nun başlangıcıydı. İnönü ve Sakarya Savaşlarının kazanılmasında çok önemli bir rol oynayan şehir, savaş sonrasında ise hem İstiklal Madalyasıyla hem de Türk Milleti'nin modernleşmesinde önemli bir adım olan kılık kıyafet inkılabına ev sahipliği yapmakla onurlandırılmıştı. Sonuç olarak bu 50 yıl, İnebolu'nun tarihinde daha önce hiç yaşamadığı ve daha sonraki dönemlerde benzeri yaşanmayan bir devir olmuştu.

Ağdaki Kayık

2011-04-21T01:42:00.000-07:00

Karadeniz sahilinde ağa takılan kütük kayık yüzlerce yıl sualtında korunageldi. Üç kişinin rahatça binebileceği kayık Ankara'da Ormancılık Müzesi'nde koruma altına alındı.

Kütük kayığın korunmasına yönelik ilk müdahaleyi konservatör arkeolog İlkay İvgin gerçekleştirdi.

Kastamonu İnebolu'da balıkçıkların ağına takılan kütüğün tarihi bir kayık olduğu anlaşıldı. İnebolu'da incelemelerde bulunan Sayıştay üyesi Mustafa Şakir Başaran'ın fark ederek durumu Ankara Orman Bölge Müdürülüğü'ne bildirmesi üzerine Ankara'ya nakledilen kayık Ormancılık Müzesi'ne hibe edildi. Bölge müdürü Hüseyin Avni Çatal'ın girişimleri ile koruma altına alınan kütük kayığın bir benzeri Beşiktaş'taki Deniz Müzesi'nde bulunuyor. Daha büyük olan bu kayığın İS 15. yüzyılın ortalarına tarihlendirildiğini bildiren Doç. Dr. Cemal Pulak İnebolu'daki örneğin de benzeri bir şekilde çınar ağacından yapılmış olabileceğini belirtiyor.

Kütük kayığın bir benzeri Beşiktaş'taki Deniz Müzesi ve Bodrum Sualtı Arkeoloji Müzesi'nde bulunuyor.

Tek parça ağaçtan yapılan kayığın yüzeyinde keser gibi metal bir nesne ile şekillendirildiğini gösteren izler ayırt edilebiliyor. Kayığın içinde kürekçinin oturabileceği bir platform ve kürek çekerken destek almak üzere ayak topuğunun koyulabileceği, gövdede oluşturulmuş yerler bulunuyor. Konservatör arkeolog İlkay İvgin'in yaptığı tespitlere göre sudan çıkarıldıktan sonra bekletildiği ortamdan zarar görerek hızla kurumaya başlayan kütük kayığın yüzeyinde derin çatlaklar oluşmaya başlamış. Bu çatlakların içi ahşap bir alet ve vakum makinesi ile boşaltıldıktan sonra yüzey gazlı bezlerle temizlendi. Kayığın daha fazla bozulmaması için nem ortamının dengeye getirilmesi gerekiyordu. Bunun için ise kayığın etrafını çevreleyen bir konstrüksiyon hazırlanarak naylon branda ile çevrelendi; böylelikle hava almaması sağlandı. Ayrıca mantar, küf ve böceklenmeyi önlemek için yüzeye 'fungucide' (fungusit) sürüldü. Bu şekilde yaklaşık bir ay süre ile kapalı kalarak gerekli nem dengesinin oluşturulması hedeflendi. Gerekli nem dengesi oluşturulduktan sonra kayığın ivedilikle konservasyona alınması gerekiyor.

Üç kişinin oturabileceği kütük kayık 4.15x0.65 metre boyutlarında. Uzmanlar kayığın dalgalı denizler için elverişli olmadığını, olasılıkla nehir ya da kıyıda kullanılmış olduğunu söylüyor. Kayık tek taraftan kürekli olarak tasarlanmış.

Atlas Ocak 2008, sayı 178